Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144 | LSJA<\/title><br \/>\n <meta name=\"description\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych i Zaduszki w \u015bwietle bada\u0144: geneza tradycji, rola rytua\u0142\u00f3w i trwa\u0142ych wi\u0119zi w \u017ca\u0142obie, znaczenie wiedzy o przodkach dla dobrostanu oraz ekologiczne wspominanie zmar\u0142ych. Autor: mgr in\u017c. Jakub Adamczyk.\"><br \/>\n <meta name=\"keywords\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych, Zaduszki, pami\u0119\u0107 o przodkach, \u017ca\u0142oba, trwa\u0142e wi\u0119zi, rytua\u0142y \u017ca\u0142obne, historia rodziny, znicze ekologiczne, cmentarze, odpady cmentarne, Fundacja Lepszy \u015awiat\"><br \/>\n <meta name=\"author\" content=\"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\"><br \/>\n <meta name=\"publisher\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n <meta name=\"language\" content=\"Polish\"><br \/>\n <meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-image-preview:large, max-snippet:-1, max-video-preview:-1\"><br \/>\n <meta name=\"revisit-after\" content=\"7 days\">\n <link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/lsja.pl\/wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach\/\">\n<p> <br \/>\n <meta property=\"og:title\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144\"><br \/>\n <meta property=\"og:description\" content=\"Co m\u00f3wi\u0105 badania o rytua\u0142ach \u017ca\u0142obnych, trwa\u0142ych wi\u0119ziach ze zmar\u0142ymi i wiedzy o historii rodziny? Oraz jak wspomina\u0107 bliskich w zgodzie ze \u015brodowiskiem.\"><br \/>\n <meta property=\"og:type\" content=\"article\"><br \/>\n <meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach\/\"><br \/>\n <meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/images\/wszystkich-swietych-pamiec-o-przodkach.jpg\"><br \/>\n <meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\"><br \/>\n <meta property=\"og:site_name\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n <meta property=\"article:author\" content=\"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\"><br \/>\n <meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-10-14\"><br \/>\n <meta property=\"article:section\" content=\"Spo\u0142ecze\u0144stwo i \u015brodowisko\"><\/p>\n<p> <br \/>\n <meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\"><br \/>\n <meta name=\"twitter:title\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144\"><br \/>\n <meta name=\"twitter:description\" content=\"Badania o rytua\u0142ach \u017ca\u0142obnych, trwa\u0142ych wi\u0119ziach i wiedzy o przodkach oraz ekologiczne wspominanie zmar\u0142ych.\"><br \/>\n <meta name=\"twitter:image\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/images\/wszystkich-swietych-pamiec-o-przodkach.jpg\"><\/p>\n<p> <br \/>\n <meta name=\"citation_title\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144\"><br \/>\n <meta name=\"citation_author\" content=\"Adamczyk, Jakub\"><br \/>\n <meta name=\"citation_author_institution\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n <meta name=\"citation_publication_date\" content=\"2026\/10\/14\"><br \/>\n <meta name=\"citation_online_date\" content=\"2026\/10\/14\"><br \/>\n <meta name=\"citation_publisher\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n <meta name=\"citation_language\" content=\"pl\"><br \/>\n <meta name=\"citation_keywords\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych; Zaduszki; \u017ca\u0142oba; trwa\u0142e wi\u0119zi; rytua\u0142y; historia rodziny; odpady cmentarne\"><br \/>\n <meta name=\"citation_abstract_html_url\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach\/\"><br \/>\n <meta name=\"citation_public_url\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach\/\"><\/p>\n<p> <br \/>\n <script type=\"application\/ld+json\">\n {\n \"@context\": \"https:\/\/schema.org\",\n \"@type\": \"ScholarlyArticle\",\n \"mainEntityOfPage\": \"https:\/\/lsja.pl\/wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach\/\",\n \"headline\": \"Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144\",\n \"description\": \"Przegl\u0105d tradycji Wszystkich \u015awi\u0119tych i Zaduszk\u00f3w oraz bada\u0144 nad rytua\u0142ami \u017ca\u0142obnymi, trwa\u0142ymi wi\u0119ziami ze zmar\u0142ymi, wiedz\u0105 o historii rodziny i ekologicznym wymiarem wspominania zmar\u0142ych.\",\n \"inLanguage\": \"pl\",\n \"author\": {\n \"@type\": \"Person\",\n \"name\": \"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\",\n \"affiliation\": {\n \"@type\": \"Organization\",\n \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\"\n }\n },\n \"datePublished\": \"2026-10-14\",\n \"dateModified\": \"2026-10-14\",\n \"isAccessibleForFree\": true,\n \"image\": \"https:\/\/lsja.pl\/images\/wszystkich-swietych-pamiec-o-przodkach.jpg\",\n \"keywords\": [\"Wszystkich \u015awi\u0119tych\", \"Zaduszki\", \"\u017ca\u0142oba\", \"trwa\u0142e wi\u0119zi\", \"rytua\u0142y \u017ca\u0142obne\", \"historia rodziny\", \"odpady cmentarne\"],\n \"articleSection\": \"Spo\u0142ecze\u0144stwo i \u015brodowisko\",\n \"about\": [\n {\"@type\": \"Thing\", \"name\": \"Wszystkich \u015awi\u0119tych\"},\n {\"@type\": \"Thing\", \"name\": \"\u017ba\u0142oba\"},\n {\"@type\": \"Thing\", \"name\": \"Pami\u0119\u0107 mi\u0119dzypokoleniowa\"}\n ],\n \"citation\": [\n \"Norton, M. I., & Gino, F. (2014). Rituals alleviate grieving for loved ones, lovers, and lotteries. Journal of Experimental Psychology: General, 143(1), 266\u2013272. https:\/\/doi.org\/10.1037\/a0031772\",\n \"Duke, M. P., Lazarus, A., & Fivush, R. (2008). Knowledge of family history as a clinically useful index of psychological well-being and prognosis: A brief report. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 45(2), 268\u2013272. https:\/\/doi.org\/10.1037\/0033-3204.45.2.268\",\n \"Goodall, R., Krysinska, K., & Andriessen, K. (2022). Continuing bonds after loss by suicide: A systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(5), 2963. https:\/\/doi.org\/10.3390\/ijerph19052963\",\n \"Lundorff, M., Holmgren, H., Zachariae, R., Farver-Vestergaard, I., & O'Connor, M. (2017). Prevalence of prolonged grief disorder in adult bereavement: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 212, 138\u2013149. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jad.2017.01.030\"\n ],\n \"publisher\": {\n \"@type\": \"Organization\",\n \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\",\n \"logo\": {\n \"@type\": \"ImageObject\",\n \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\/logo.png\"\n }\n }\n }\n <\/script><\/p>\n<p> <br \/>\n <script type=\"application\/ld+json\">\n {\n \"@context\": \"https:\/\/schema.org\",\n \"@type\": \"Article\",\n \"headline\": \"Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144\",\n \"image\": \"https:\/\/lsja.pl\/images\/wszystkich-swietych-pamiec-o-przodkach.jpg\",\n \"datePublished\": \"2026-10-14\",\n \"dateModified\": \"2026-10-14\",\n \"inLanguage\": \"pl\",\n \"author\": {\n \"@type\": \"Person\",\n \"name\": \"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\"\n },\n \"publisher\": {\n \"@type\": \"Organization\",\n \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\",\n \"logo\": {\n \"@type\": \"ImageObject\",\n \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\/logo.png\"\n }\n },\n \"description\": \"Tradycja Wszystkich \u015awi\u0119tych w \u015bwietle bada\u0144 nad \u017ca\u0142ob\u0105, rytua\u0142ami i pami\u0119ci\u0105 mi\u0119dzypokoleniow\u0105 oraz praktyczne wskaz\u00f3wki ekologicznego wspominania zmar\u0142ych.\"\n }\n <\/script><br \/>\n<\/head><br \/>\n<body><\/p>\n<p><\/p>\n<div class=\"wp-post-lsja\" style=\"font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Segoe UI', Roboto, Helvetica, Arial, sans-serif; color: #2d3748; line-height: 1.7; font-size: 16px;\">\n<p> <\/p>\n<div style=\"background-color: #f7fafc; border-left: 5px solid #2b6cb0; padding: 20px 24px; margin-bottom: 30px; border-radius: 0 8px 8px 0;\">\n<p style=\"margin: 0 0 8px 0; font-size: 13px; text-transform: uppercase; letter-spacing: 1px; color: #4a5568; font-weight: 700;\">Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka (LSJA)<\/p>\n<p style=\"margin: 0; font-style: italic; color: #718096; font-size: 15px;\">Autor: <strong>mgr in\u017c. Jakub Adamczyk<\/strong><\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144<\/h2>\n<p class=\"has-drop-cap\">Pierwszego i drugiego listopada miliony Polak\u00f3w zapalaj\u0105 znicze na grobach bliskich. Dla wielu jest to najwa\u017cniejszy w roku moment zatrzymania si\u0119 i zwr\u00f3cenia ku tym, kt\u00f3rzy odeszli. Zwyczaj ten jest jednocze\u015bnie elementem tradycji religijnej, rytua\u0142em rodzinnym, form\u0105 pracy \u017ca\u0142obnej i \u2013 coraz wyra\u017aniej \u2013 zjawiskiem o konsekwencjach \u015brodowiskowych. Niniejszy tekst porz\u0105dkuje wiedz\u0119 o genezie obchod\u00f3w Wszystkich \u015awi\u0119tych i Zaduszk\u00f3w<sup><a href=\"#ref1\" style=\"color: #2b6cb0;\">[1]<\/a><a href=\"#ref2\" style=\"color: #2b6cb0;\">[2]<\/a><\/sup>, przedstawia wyniki bada\u0144 psychologicznych nad rytua\u0142ami, trwa\u0142ymi wi\u0119ziami ze zmar\u0142ymi oraz wiedz\u0105 o historii rodziny, a tak\u017ce omawia praktyczne sposoby wspominania zmar\u0142ych w spos\u00f3b odpowiedzialny wobec ludzi i \u015brodowiska.<\/p>\n<p> <\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Streszczenie<\/h3>\n<p style=\"margin: 0 0 10px 0; color: #2b6cb0;\">Dost\u0119pne dowody wskazuj\u0105, \u017ce rytua\u0142y pami\u0119ci mog\u0105 \u0142agodzi\u0107 prze\u017cywanie straty, przede wszystkim przez odbudow\u0119 poczucia kontroli<sup><a href=\"#ref8\" style=\"color: #2b6cb0;\">[8]<\/a><\/sup>. Utrzymywanie symbolicznej wi\u0119zi ze zmar\u0142ym bywa \u017ar\u00f3d\u0142em pocieszenia, cho\u0107 przegl\u0105dy systematyczne nie rozstrzygaj\u0105 jednoznacznie, czy jest ono zawsze korzystne<sup><a href=\"#ref6\" style=\"color: #2b6cb0;\">[6]<\/a><a href=\"#ref7\" style=\"color: #2b6cb0;\">[7]<\/a><\/sup>. Wiedza o historii rodziny koreluje z lepszym dobrostanem psychicznym dzieci i m\u0142odzie\u017cy, jednak s\u0105 to zale\u017cno\u015bci korelacyjne<sup><a href=\"#ref9\" style=\"color: #2b6cb0;\">[9]<\/a><a href=\"#ref10\" style=\"color: #2b6cb0;\">[10]<\/a><\/sup>. Tradycyjne obchody generuj\u0105 natomiast znacz\u0105ce ilo\u015bci odpad\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna ograniczy\u0107 bez uszczerbku dla ich symbolicznego sensu<sup><a href=\"#ref13\" style=\"color: #2b6cb0;\">[13]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\"><strong>S\u0142owa kluczowe:<\/strong> Wszystkich \u015awi\u0119tych, Zaduszki, \u017ca\u0142oba, trwa\u0142e wi\u0119zi, rytua\u0142y, historia rodziny, odpady cmentarne.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Geneza i znaczenie obchod\u00f3w<\/h2>\n<p>Uroczysto\u015b\u0107 Wszystkich \u015awi\u0119tych wywodzi si\u0119 z pierwszych wiek\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa. Pierwotnie obejmowa\u0142a uczczenie m\u0119czennik\u00f3w, z czasem \u2013 wszystkich, kt\u00f3rzy zmarli w opinii \u015bwi\u0119to\u015bci. Opracowania ko\u015bcielne wskazuj\u0105 na rol\u0119 papie\u017ca Bonifacego IV (609 r.) w nadaniu temu dniu wyra\u017anego charakteru oraz papie\u017ca Grzegorza IV (IX w.), kt\u00f3ry rozpowszechni\u0142 uroczysto\u015b\u0107 w ca\u0142ym Cesarstwie<sup><a href=\"#ref2\" style=\"color: #2b6cb0;\">[2]<\/a><\/sup>. Dzie\u0144 Zaduszny, przypadaj\u0105cy 2 listopada, zapocz\u0105tkowa\u0142 w 998 roku Odilon, opat benedyktyn\u00f3w z Cluny, wyznaczaj\u0105c dzie\u0144 modlitw za zmar\u0142ych bezpo\u015brednio po Wszystkich \u015awi\u0119tych<sup><a href=\"#ref1\" style=\"color: #2b6cb0;\">[1]<\/a><\/sup>. Na ziemiach polskich tradycja zaduszkowa zacz\u0119\u0142a kszta\u0142towa\u0107 si\u0119 w XII wieku, a pod koniec XV wieku by\u0142a znana w ca\u0142ym kraju<sup><a href=\"#ref1\" style=\"color: #2b6cb0;\">[1]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Wa\u017cne rozr\u00f3\u017cnienie<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\">W polskiej \u015bwiadomo\u015bci dwa odr\u0119bne \u015bwi\u0119ta \u2013 <strong>1 listopada (Wszystkich \u015awi\u0119tych)<\/strong> i <strong>2 listopada (Dzie\u0144 Zaduszny, wspomnienie wszystkich wiernych zmar\u0142ych)<\/strong> \u2013 w du\u017cej mierze si\u0119 zla\u0142y i bywaj\u0105 okre\u015blane wsp\u00f3lnie jako \u201e\u015awi\u0119to Zmar\u0142ych\u201d<sup><a href=\"#ref2\" style=\"color: #2b6cb0;\">[2]<\/a><\/sup>. Zwyczaj odwiedzania grob\u00f3w zwi\u0105zany jest historycznie przede wszystkim z Zaduszkami, ale w praktyce skupia si\u0119 wok\u00f3\u0142 1 listopada.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<p>Wymiar tej tradycji wykracza poza jedn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 wyznaniow\u0105. Relacje prasowe z wojew\u00f3dztwa podlaskiego pokazuj\u0105, \u017ce 1 listopada odwiedzaj\u0105 groby tak\u017ce wyznawcy prawos\u0142awia i islamu, cho\u0107 w ich tradycjach nie ma analogicznego \u015bwi\u0119ta ku czci zmar\u0142ych; dla rodzin mieszanych i przyby\u0142ych z daleka jest to dogodna okazja do wsp\u00f3lnej wizyty na cmentarzu<sup><a href=\"#ref3\" style=\"color: #2b6cb0;\">[3]<\/a><\/sup>. Wspominanie przodk\u00f3w jest zatem praktyk\u0105 o charakterze spo\u0142ecznym i kulturowym, a nie wy\u0142\u0105cznie religijnym.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Trwa\u0142e wi\u0119zi: czy nale\u017cy \u201epu\u015bci\u0107\u201d zmar\u0142ego?<\/h2>\n<p>Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 XX wieku dominowa\u0142o przekonanie, \u017ce zdrowa \u017ca\u0142oba polega na stopniowym zerwaniu wi\u0119zi emocjonalnej ze zmar\u0142ym. Perspektyw\u0119 t\u0119 podwa\u017cy\u0142a koncepcja trwa\u0142ych wi\u0119zi (<em>continuing bonds<\/em>) sformu\u0142owana w latach 90. XX wieku, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 utrzymywanie wewn\u0119trznej relacji ze zmar\u0142ym jest powszechne i mo\u017ce by\u0107 elementem prawid\u0142owej adaptacji<sup><a href=\"#ref4\" style=\"color: #2b6cb0;\">[4]<\/a><\/sup>. Model procesu dwutorowego opisuje przy tym \u017ca\u0142ob\u0119 jako oscylacj\u0119 mi\u0119dzy skupieniem na stracie a zwr\u00f3ceniem si\u0119 ku odbudowie codziennego \u017cycia<sup><a href=\"#ref5\" style=\"color: #2b6cb0;\">[5]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Przegl\u0105d systematyczny z 2023 roku, obejmuj\u0105cy 79 z 319 przeanalizowanych bada\u0144, wyr\u00f3\u017cni\u0142 trzy tematy: komfort i cierpienie, trwa\u0142e wi\u0119zi a to\u017csamo\u015b\u0107 relacyjna oraz niepewno\u015b\u0107, konceptualizacja i duchowo\u015b\u0107. Autorzy podkre\u015blaj\u0105, \u017ce dotychczasowa literatura nie potrafi\u0142a jednoznacznie potwierdzi\u0107, czy utrzymywanie wi\u0119zi jest pomocne, a wyniki wskazuj\u0105 na jego potencja\u0142 adaptacyjny<sup><a href=\"#ref6\" style=\"color: #2b6cb0;\">[6]<\/a><\/sup>. Podobnie przegl\u0105d dotycz\u0105cy os\u00f3b po stracie samob\u00f3jczej, obejmuj\u0105cy 15 bada\u0144 (w tym 13 jako\u015bciowych), wykaza\u0142, \u017ce uczestnicy zg\u0142aszali przewa\u017cnie pozytywne do\u015bwiadczenia trwa\u0142ych wi\u0119zi, a ich wyra\u017canie zale\u017ca\u0142o m.in. od czasu od straty, relacji ze zmar\u0142ym, oczekiwa\u0144 spo\u0142ecznych i zdolno\u015bci nadania \u015bmierci sensu<sup><a href=\"#ref7\" style=\"color: #2b6cb0;\">[7]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Wnioski te nale\u017cy interpretowa\u0107 ostro\u017cnie. Przewa\u017caj\u0105 badania jako\u015bciowe i korelacyjne, a to, \u017ce wi\u0119\u017a bywa pocieszaj\u0105ca, nie oznacza, \u017ce u ka\u017cdej osoby jest korzystna na ka\u017cdym etapie \u017ca\u0142oby. Wizyta na cmentarzu mo\u017ce przynie\u015b\u0107 ulg\u0119 jednej osobie, a drugiej \u2013 nasili\u0107 t\u0119sknot\u0119.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Rytua\u0142 i poczucie kontroli<\/h2>\n<p>Najlepiej udokumentowanym mechanizmem, dzi\u0119ki kt\u00f3remu rytua\u0142y mog\u0105 \u0142agodzi\u0107 \u017ca\u0142ob\u0119, jest odzyskiwanie poczucia kontroli. W serii trzech eksperyment\u00f3w Norton i Gino wykazali, \u017ce osoby, kt\u00f3re wspomina\u0142y w\u0142asne rytua\u0142y po stracie lub wykonywa\u0142y przypisany im rytua\u0142, deklarowa\u0142y ni\u017cszy poziom \u017ca\u0142oby. Efekt by\u0142 po\u015bredniczony przez wzrost poczucia kontroli i wyst\u0119powa\u0142 tak\u017ce u os\u00f3b, kt\u00f3re nie wierzy\u0142y w skuteczno\u015b\u0107 rytua\u0142\u00f3w<sup><a href=\"#ref8\" style=\"color: #2b6cb0;\">[8]<\/a><\/sup>. Co istotne, wi\u0119kszo\u015b\u0107 opisywanych przez badanych rytua\u0142\u00f3w nie mia\u0142a charakteru religijnego ani wsp\u00f3lnotowego.<\/p>\n<p>Ograniczenia tych bada\u0144 s\u0105 jednak wyra\u017ane: cz\u0119\u015b\u0107 eksperyment\u00f3w dotyczy\u0142a strat symbolicznych (np. przegranej loterii), a nie \u015bmierci bliskiej osoby, a zadanie rytua\u0142u zlecano w warunkach laboratoryjnych. Wyniki nie dowodz\u0105 wi\u0119c wprost, \u017ce wizyta na cmentarzu skraca \u017ca\u0142ob\u0119. Wskazuj\u0105 raczej, \u017ce uporz\u0105dkowane, powtarzalne dzia\u0142anie ku pami\u0119ci zmar\u0142ego mo\u017ce wspiera\u0107 radzenie sobie z poczuciem bezradno\u015bci wobec straty. Praktyczny wniosek jest taki, \u017ce forma rytua\u0142u bywa mniej wa\u017cna ni\u017c jego regularno\u015b\u0107 i osobiste znaczenie: mo\u017ce to by\u0107 zapalenie \u015bwiecy, przygotowanie ulubionej potrawy zmar\u0142ego, wsp\u00f3lne spisanie rodzinnych wspomnie\u0144 lub spokojny spacer po cmentarzu.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Wiedza o przodkach a dobrostan m\u0142odszych pokole\u0144<\/h2>\n<p>Wspominanie zmar\u0142ych ma tak\u017ce wymiar mi\u0119dzypokoleniowy. Psychologowie Marshall Duke i Robyn Fivush opracowali skal\u0119 \u201eDo You Know\u2026?\u201d, sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z 20 pyta\u0144 o histori\u0119 rodziny (np. sk\u0105d pochodzili dziadkowie, jak rodzice si\u0119 poznali, co wa\u017cnego wydarzy\u0142o si\u0119 w rodzinie). Wiedza o historii rodziny korelowa\u0142a z wewn\u0119trznym poczuciem kontroli, wy\u017csz\u0105 samoocen\u0105, lepszym funkcjonowaniem i wi\u0119ksz\u0105 sp\u00f3jno\u015bci\u0105 rodziny, a tak\u017ce z ni\u017cszym poziomem l\u0119ku i rzadszymi problemami z zachowaniem<sup><a href=\"#ref9\" style=\"color: #2b6cb0;\">[9]<\/a><\/sup>. Autorzy t\u0142umacz\u0105 to zjawisko rozwijaniem \u201eintergenerational self\u201d, czyli poczucia bycia cz\u0119\u015bci\u0105 szerszej opowie\u015bci o rodzinie<sup><a href=\"#ref10\" style=\"color: #2b6cb0;\">[10]<\/a><\/sup>. W opracowaniu roboczym dotycz\u0105cym m\u0142odzie\u017cy zwr\u00f3cono uwag\u0119, \u017ce wiedza o rodzinnej przesz\u0142o\u015bci wydaje si\u0119 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko wska\u017anikiem dobrej komunikacji w rodzinie<sup><a href=\"#ref10\" style=\"color: #2b6cb0;\">[10]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>R\u00f3wnie\u017c w tym przypadku obowi\u0105zuje ostro\u017cno\u015b\u0107 interpretacyjna. S\u0105 to zwi\u0105zki korelacyjne: nie wiemy, w jakim stopniu opowiadanie historii rodzinnych wp\u0142ywa na dobrostan, a w jakim jest po prostu cech\u0105 rodzin, kt\u00f3re lepiej ze sob\u0105 rozmawiaj\u0105. Mimo to dni listopadowe, gdy rodziny gromadz\u0105 si\u0119 przy grobach, s\u0105 naturaln\u0105 okazj\u0105 do rozmowy o tych, kt\u00f3rzy odeszli \u2013 z dzie\u0107mi i wnukami, a tak\u017ce z osobami starszymi, dla kt\u00f3rych opowiadanie bywa form\u0105 nadawania sensu w\u0142asnemu \u017cyciu.<\/p>\n<p> <\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Pytania, kt\u00f3re warto zada\u0107 przy rodzinnym grobie<\/h3>\n<ul style=\"margin: 0; padding-left: 20px; color: #2b6cb0; line-height: 1.8;\">\n<li>Sk\u0105d pochodzili moi dziadkowie i pradziadkowie?<\/li>\n<li>Jak si\u0119 poznali i jak wygl\u0105da\u0142o ich codzienne \u017cycie?<\/li>\n<li>Z jakimi trudno\u015bciami musieli si\u0119 zmierzy\u0107 i jak sobie z nimi poradzili?<\/li>\n<li>Sk\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 moje imi\u0119 lub nazwisko?<\/li>\n<\/ul><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Kiedy \u017ca\u0142oba wymaga wsparcia specjalisty<\/h2>\n<p>Prze\u017cywanie straty jest naturalne, jednak u cz\u0119\u015bci os\u00f3b \u017ca\u0142oba przybiera posta\u0107 przed\u0142u\u017con\u0105. Meta-analiza obejmuj\u0105ca czterna\u015bcie bada\u0144 oszacowa\u0142a zbiorcz\u0105 cz\u0119sto\u015b\u0107 zaburzenia przed\u0142u\u017conej \u017ca\u0142oby u doros\u0142ych po stratach g\u0142\u00f3wnie nienasilonych (nieprzemocowych) na 9,8% (95% CI: 6,8\u201314,0), a autorzy zwracaj\u0105 uwag\u0119 na istotn\u0105 heterogeniczno\u015b\u0107 metodologiczn\u0105 bada\u0144<sup><a href=\"#ref11\" style=\"color: #2b6cb0;\">[11]<\/a><\/sup>. Po stratach nag\u0142ych i traumatycznych (wypadki, katastrofy, samob\u00f3jstwa, zab\u00f3jstwa) zbiorcze oszacowanie by\u0142o znacznie wy\u017csze i wynios\u0142o 49%, przy bardzo szerokim przedziale ufno\u015bci (33,6\u201365,4%)<sup><a href=\"#ref12\" style=\"color: #2b6cb0;\">[12]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Kiedy szuka\u0107 pomocy<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\">Je\u015bli intensywny smutek, t\u0119sknota lub poczucie odr\u0119twienia utrzymuj\u0105 si\u0119 d\u0142ugo i znacz\u0105co utrudniaj\u0105 codzienne funkcjonowanie, warto skontaktowa\u0107 si\u0119 z psychologiem, psychoterapeut\u0105 lub lekarzem rodzinnym. W kryzysie emocjonalnym doro\u015bli mog\u0105 skorzysta\u0107 z telefonu zaufania <strong>116 123<\/strong>; w sytuacji zagro\u017cenia \u017cycia nale\u017cy dzwoni\u0107 pod numer alarmowy <strong>112<\/strong>. Listopadowe dni mog\u0105 nasila\u0107 prze\u017cycia os\u00f3b \u015bwie\u017co osieroconych \u2013 nie trzeba przechodzi\u0107 ich w samotno\u015bci.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Ekologiczny i spo\u0142eczny wymiar wspominania zmar\u0142ych<\/h2>\n<p>Obchody Wszystkich \u015awi\u0119tych maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c wymiar \u015brodowiskowy. Wed\u0142ug szacunk\u00f3w stowarzyszenia \u201ePolski Recykling\u201d przez polskie cmentarze przechodzi rocznie 100\u2013120 tys. ton odpad\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci niesegregowanych, a po 1 listopada z ka\u017cdego grobu pozostaje od 3 do 9 kg odpad\u00f3w<sup><a href=\"#ref13\" style=\"color: #2b6cb0;\">[13]<\/a><\/sup>. Z analizy opisanej w raporcie Centrum Analiz i Bada\u0144 Unii Metropolii Polskich wynika, \u017ce w samym pa\u017adzierniku powstaje \u015brednio oko\u0142o 19% rocznej ilo\u015bci odpad\u00f3w na badanych cmentarzach, czyli prawie pi\u0119\u0107 razy wi\u0119cej ni\u017c w lipcu<sup><a href=\"#ref14\" style=\"color: #2b6cb0;\">[14]<\/a><\/sup>. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce szacunki ilo\u015bciowe w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105, poniewa\u017c opieraj\u0105 si\u0119 na odmiennych metodach i zakresach danych; kierunek zjawiska jest jednak sp\u00f3jny.<\/p>\n<p>Dodatkowym wyzwaniem s\u0105 znicze elektroniczne: lampki LED i solarne zawieraj\u0105 baterie i elementy elektroniczne, a zatem \u2013 jako zu\u017cyty sprz\u0119t elektryczny i elektroniczny \u2013 nie powinny trafia\u0107 do odpad\u00f3w zmieszanych<sup><a href=\"#ref15\" style=\"color: #2b6cb0;\">[15]<\/a><\/sup>. Znicze szklane zanieczyszczone parafin\u0105 r\u00f3wnie\u017c nie nadaj\u0105 si\u0119 do prostego odzysku szk\u0142a, co jest jednym z argument\u00f3w za ich ponownym wykorzystaniem<sup><a href=\"#ref16\" style=\"color: #2b6cb0;\">[16]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Rozwi\u0105zania lokalne przynosz\u0105 wymierne efekty. W Opolu na cmentarzu na P\u00f3\u0142wsi funkcjonuje \u201ezniczodzielnia\u201d, do kt\u00f3rej mo\u017cna odda\u0107 znicze nadaj\u0105ce si\u0119 do ponownego u\u017cycia; inicjatywa s\u0142u\u017cy zar\u00f3wno ochronie \u015brodowiska, jak i wsparciu os\u00f3b o mniejszych mo\u017cliwo\u015bciach finansowych, gdy\u017c du\u017cy znicz mo\u017ce kosztowa\u0107 nawet 100 z\u0142<sup><a href=\"#ref16\" style=\"color: #2b6cb0;\">[16]<\/a><\/sup>. Podobne rega\u0142y \u201ezero waste\u201d dzia\u0142aj\u0105 przy bramach najwi\u0119kszych cmentarzy we Wroc\u0142awiu<sup><a href=\"#ref17\" style=\"color: #2b6cb0;\">[17]<\/a><\/sup>. Ten ostatni aspekt ma znaczenie spo\u0142eczne: koszt \u201egodnej\u201d oprawy grobu bywa obci\u0105\u017ceniem dla os\u00f3b w trudnej sytuacji materialnej, a presja por\u00f3wnywania si\u0119 z innymi nie powinna zast\u0119powa\u0107 istoty wspomnienia.<\/p>\n<p> <\/p>\n<div style=\"overflow-x: auto; margin: 25px 0;\">\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; font-size: 15px;\">\n<thead>\n<tr>\n<th style=\"background-color: #1a365d; color: #ffffff; text-align: left; padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">Praktyka<\/th>\n<th style=\"background-color: #1a365d; color: #ffffff; text-align: left; padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">Korzy\u015b\u0107<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Znicze z wymiennym wk\u0142adem<\/td>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Mniej odpad\u00f3w szklanych i plastikowych; ni\u017cszy koszt<sup><a href=\"#ref16\" style=\"color: #2b6cb0;\">[16]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">Oddawanie zniczy do \u201ezniczodzielni\u201d \/ na rega\u0142y zero waste<\/td>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">Ponowne u\u017cycie; wsparcie os\u00f3b mniej zamo\u017cnych<sup><a href=\"#ref16\" style=\"color: #2b6cb0;\">[16]<\/a><a href=\"#ref17\" style=\"color: #2b6cb0;\">[17]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Segregacja odpad\u00f3w na cmentarzu<\/td>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Wi\u0119kszy udzia\u0142 recyklingu; zgodno\u015b\u0107 z przepisami<sup><a href=\"#ref13\" style=\"color: #2b6cb0;\">[13]<\/a><a href=\"#ref15\" style=\"color: #2b6cb0;\">[15]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">\u017bywe kwiaty zamiast sztucznych ozd\u00f3b<\/td>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">Odpady biodegradowalne zamiast plastiku<sup><a href=\"#ref14\" style=\"color: #2b6cb0;\">[14]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Rozmowa i wsp\u00f3lne wspomnienia zamiast liczby ozd\u00f3b<\/td>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Wzmacnianie wi\u0119zi i to\u017csamo\u015bci rodzinnej<sup><a href=\"#ref9\" style=\"color: #2b6cb0;\">[9]<\/a><a href=\"#ref10\" style=\"color: #2b6cb0;\">[10]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Podsumowanie<\/h2>\n<p>Wspominanie przodk\u00f3w w dniach Wszystkich \u015awi\u0119tych i Zaduszk\u00f3w jest praktyk\u0105 o g\u0142\u0119bokich korzeniach historycznych, kt\u00f3rej psychologiczne znaczenie potwierdza cz\u0119\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych bada\u0144. Rytua\u0142y pami\u0119ci mog\u0105 wspiera\u0107 radzenie sobie ze strat\u0105 przez odbudow\u0119 poczucia kontroli, utrzymywanie symbolicznej wi\u0119zi ze zmar\u0142ym cz\u0119sto przynosi pocieszenie, a znajomo\u015b\u0107 rodzinnej historii wi\u0105\u017ce si\u0119 z lepszym dobrostanem dzieci i m\u0142odzie\u017cy. Jednocze\u015bnie wiele z tych zale\u017cno\u015bci ma charakter korelacyjny, a do\u015bwiadczenia \u017ca\u0142oby s\u0105 g\u0142\u0119boko indywidualne; osoby z przed\u0142u\u017caj\u0105cym si\u0119 cierpieniem zas\u0142uguj\u0105 na profesjonalne wsparcie. Wreszcie, forma wspominania ma znaczenie dla \u015brodowiska: pami\u0119\u0107 o bliskich nie musi by\u0107 mierzona liczb\u0105 zniczy.<\/p>\n<p>Te wnioski s\u0105 zbie\u017cne z misj\u0105 Fundacji Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy trzy obszary dzia\u0142ania: pomoc osobom w trudnej sytuacji \u017cyciowej, ochron\u0119 \u015brodowiska oraz rozw\u00f3j edukacji i postaw spo\u0142ecznych. Okres listopadowy dotyka wszystkich tych obszar\u00f3w jednocze\u015bnie:<\/p>\n<ul style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li><strong>wsparcia os\u00f3b w trudnej sytuacji<\/strong> \u2013 samotnych, osieroconych lub zmagaj\u0105cych si\u0119 z kosztami poch\u00f3wku i piel\u0119gnacji grob\u00f3w,<\/li>\n<li><strong>ochrony \u015brodowiska<\/strong> \u2013 ograniczania odpad\u00f3w cmentarnych i promowania zr\u00f3wnowa\u017conych form wspominania,<\/li>\n<li><strong>edukacji<\/strong> \u2013 przekazywania m\u0142odszym pokoleniom wiedzy o historii rodziny i lokalnej wsp\u00f3lnoty,<\/li>\n<li><strong>wra\u017cliwo\u015bci spo\u0142ecznej<\/strong> \u2013 uwa\u017cno\u015bci na tych, dla kt\u00f3rych listopad jest szczeg\u00f3lnie trudnym czasem.<\/li>\n<\/ul>\n<p> <\/p>\n<div style=\"text-align: center; margin-top: 40px; margin-bottom: 40px;\">\n <a href=\"https:\/\/zrzutka.pl\/kt2t2s\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"display: inline-block; background-color: #1a5fa0; color: #ffffff; text-decoration: none; padding: 15px 40px; border-radius: 5px; font-weight: 600; font-size: 16px;\">Wspom\u00f3\u017c Fundacj\u0119 – Przeka\u017c Darowizn\u0119<\/a>\n <\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Bibliografia i \u017ar\u00f3d\u0142a naukowe<\/h2>\n<ol style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li id=\"ref1\">PAP (2023). <em>W Dzie\u0144 Zaduszny wspominamy wszystkich zmar\u0142ych<\/em>. Radio Krak\u00f3w. <a href=\"https:\/\/www.radiokrakow.pl\/aktualnosci\/w-dzien-zaduszny-wspominamy-wszystkich-zmarlych\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">radiokrakow.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref2\"><em>\u015awi\u0119tych obcowanie<\/em> (2023). Opracowanie parafialne dotycz\u0105ce uroczysto\u015bci Wszystkich \u015awi\u0119tych i Dnia Zadusznego. <a href=\"https:\/\/www.czarnowasy.opole.opoka.org.pl\/2023\/10\/29\/swietych-obcowanie-2\/?print=pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">czarnowasy.opole.opoka.org.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref3\">Gazeta Prawna \/ PAP. <em>Wszystkich \u015awi\u0119tych: w ca\u0142ym kraju Polacy odwiedzali groby, uczestniczyli w kwestach<\/em>. <a href=\"https:\/\/www.gazetaprawna.pl\/wiadomosci\/artykuly\/658842,wszystkich-swietych-w-calym-kraju-polacy-odwiedzali-groby-uczestniczyli-w-kwestach.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">gazetaprawna.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref4\">Klass, D., Silverman, P. R., & Nickman, S. L. (Eds.) (1996). <em>Continuing Bonds: New Understandings of Grief<\/em>. Taylor & Francis.<\/li>\n<li id=\"ref5\">Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The dual process model of coping with bereavement: Rationale and description. <em>Death Studies, 23<\/em>(3), 197\u2013224. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1080\/074811899201046\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1080\/074811899201046<\/a><\/li>\n<li id=\"ref6\">Hewson, E. i in. (2023). The impact of continuing bonds following bereavement: A systematic review. <em>Death Studies<\/em>. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1080\/07481187.2023.2223593\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1080\/07481187.2023.2223593<\/a><\/li>\n<li id=\"ref7\">Goodall, R., Krysinska, K., & Andriessen, K. (2022). Continuing bonds after loss by suicide: A systematic review. <em>International Journal of Environmental Research and Public Health, 19<\/em>(5), 2963. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.3390\/ijerph19052963\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.3390\/ijerph19052963<\/a><\/li>\n<li id=\"ref8\">Norton, M. I., & Gino, F. (2014). Rituals alleviate grieving for loved ones, lovers, and lotteries. <em>Journal of Experimental Psychology: General, 143<\/em>(1), 266\u2013272. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1037\/a0031772\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1037\/a0031772<\/a><\/li>\n<li id=\"ref9\">Duke, M. P., Lazarus, A., & Fivush, R. (2008). Knowledge of family history as a clinically useful index of psychological well-being and prognosis: A brief report. <em>Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 45<\/em>(2), 268\u2013272. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1037\/0033-3204.45.2.268\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1037\/0033-3204.45.2.268<\/a><\/li>\n<li id=\"ref10\">Fivush, R., Duke, M. P., & Bohanek, J. G. (2010). <em>\u201eDo You Know\u2026\u201d The power of family history in adolescent identity and well-being<\/em>. Working Paper No. 23, Emory Center for Myth and Ritual in American Life. <a href=\"https:\/\/ncph.org\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/The-power-of-family-history-in-adolescent-identity.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">Pe\u0142ny tekst (PDF)<\/a><\/li>\n<li id=\"ref11\">Lundorff, M., Holmgren, H., Zachariae, R., Farver-Vestergaard, I., & O’Connor, M. (2017). Prevalence of prolonged grief disorder in adult bereavement: A systematic review and meta-analysis. <em>Journal of Affective Disorders, 212<\/em>, 138\u2013149. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jad.2017.01.030\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1016\/j.jad.2017.01.030<\/a><\/li>\n<li id=\"ref12\">Djelantik, A. A. A. M. J., Smid, G. E., Mroz, A., Kleber, R. J., & Boelen, P. A. (2020). The prevalence of prolonged grief disorder in bereaved individuals following unnatural losses: Systematic review and meta regression analysis. <em>Journal of Affective Disorders, 265<\/em>, 146\u2013156. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jad.2020.01.034\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1016\/j.jad.2020.01.034<\/a><\/li>\n<li id=\"ref13\">Stowarzyszenie \u201ePolski Recykling\u201d (2023). <em>Rocznie przez polskie cmentarze przewija si\u0119 100\u2013120 tys. ton odpad\u00f3w<\/em>. Radio Krak\u00f3w. <a href=\"https:\/\/www.radiokrakow.pl\/aktualnosci\/polski-recykling-rocznie-przez-polskie-cmentarze-przewija-sie-100-120-tys-ton-odpadow\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">radiokrakow.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref14\">Centrum Analiz i Bada\u0144 Unii Metropolii Polskich (2025). Raport o odpadach na cmentarzach, cyt. za: <em>Zn\u00f3w tsunami \u015bmieci na cmentarzu<\/em>, Spider’s Web. <a href=\"https:\/\/spidersweb.pl\/2025\/10\/cmentarze-smieci-statystyki.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">spidersweb.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref15\">Gazeta Prawna (2025). <em>Mandaty do 5000 z\u0142 na cmentarzach. Nowe przepisy o zniczach LED i segregacji odpad\u00f3w 2025<\/em>. <a href=\"https:\/\/www.gazetaprawna.pl\/urzad\/samorzad-terytorialny\/artykuly\/11042853,noweprzepisycmentarze2025.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">gazetaprawna.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref16\">Miasto Opole (2023). <em>Podziel si\u0119 zniczem i zadbaj o \u015brodowisko<\/em> (Zniczodzielnia na cmentarzu na P\u00f3\u0142wsi). <a href=\"https:\/\/www.opole.pl\/print\/pdf\/node\/23485\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">opole.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref17\">Urz\u0105d Miejski Wroc\u0142awia (2025). <em>Wszystkich \u015awi\u0119tych 2025. Rega\u0142y zero waste na cmentarzach<\/em>. <a href=\"https:\/\/www.wroclaw.pl\/zielony-wroclaw\/wszystkich-swietych-2025-cmentarze-wroclaw-regaly-zero-waste-zostaw-znicz\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">wroclaw.pl<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<p> <\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Przeka\u017c 1,5% podatku<\/h3>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\">Je\u015bli jeste\u015b podatnikiem PIT, mo\u017cesz przekaza\u0107 1,5% swojego podatku Fundacji Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka, wspieraj\u0105c nasze dzia\u0142ania na rzecz os\u00f3b w trudnej sytuacji, ochrony \u015brodowiska i edukacji.<\/p>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\"><strong>KRS partnera: 0000270261<\/strong><\/p>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\"><strong>Cel szczeg\u00f3\u0142owy: LSJA 28646<\/strong><\/p>\n<\/p><\/div>\n<p> <\/p>\n<div style=\"background-color: #2d3748; color: #ffffff; padding: 24px; border-radius: 8px; margin-top: 40px; text-align: center;\">\n<h3 style=\"margin: 0 0 10px 0; font-size: 18px; color: #ffffff;\">Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka<\/h3>\n<p style=\"margin: 0 0 12px 0; font-size: 14px; color: #cbd5e0;\">KRS: 0001156897<\/p>\n<p> <a href=\"https:\/\/lsja.pl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" style=\"display: inline-block; background-color: #3182ce; color: #ffffff; text-decoration: none; padding: 10px 20px; border-radius: 5px; font-weight: 600; font-size: 14px;\">Odwied\u017a nasz\u0105 stron\u0119: lsja.pl<\/a>\n <\/div>\n<p style=\"font-style: italic; color: #718096; margin-top: 30px; font-size: 14px;\"><em>Artyku\u0142 ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady psychologicznej ani medycznej. W razie utrzymuj\u0105cego si\u0119 cierpienia po stracie bliskiej osoby skonsultuj si\u0119 z psychologiem, psychoterapeut\u0105 lub lekarzem.<\/em><\/p>\n<\/div>\n<p><\/p>\n<p><\/body><br \/>\n<\/html><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144 | LSJA Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka (LSJA) Autor: mgr in\u017c. Jakub Adamczyk Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144 Pierwszego i drugiego listopada miliony Polak\u00f3w zapalaj\u0105 znicze na grobach bliskich. Dla […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"pagelayer_contact_templates":[],"_pagelayer_content":"","footnotes":""},"categories":[21],"tags":[54],"class_list":["post-1019","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykul","tag-edukacja"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1019","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1019"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1019\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1023,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1019\/revisions\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1019"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1019"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1019"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}

{"id":1019,"date":"2026-11-01T08:55:00","date_gmt":"2026-11-01T08:55:00","guid":{"rendered":"https:\/\/lsja.pl\/?p=1019"},"modified":"2026-10-14T05:33:13","modified_gmt":"2026-10-14T05:33:13","slug":"wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach-tradycja-psychologia-zaloby-i-odpowiedzialnosc-wobec-przyszlych-pokolen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach-tradycja-psychologia-zaloby-i-odpowiedzialnosc-wobec-przyszlych-pokolen\/","title":{"rendered":"Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144"},"content":{"rendered":"

\n
\n
\n
\n
\n Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144 | LSJA<\/title><br \/>\n <meta name=\"description\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych i Zaduszki w \u015bwietle bada\u0144: geneza tradycji, rola rytua\u0142\u00f3w i trwa\u0142ych wi\u0119zi w \u017ca\u0142obie, znaczenie wiedzy o przodkach dla dobrostanu oraz ekologiczne wspominanie zmar\u0142ych. Autor: mgr in\u017c. Jakub Adamczyk.\"><br \/>\n <meta name=\"keywords\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych, Zaduszki, pami\u0119\u0107 o przodkach, \u017ca\u0142oba, trwa\u0142e wi\u0119zi, rytua\u0142y \u017ca\u0142obne, historia rodziny, znicze ekologiczne, cmentarze, odpady cmentarne, Fundacja Lepszy \u015awiat\"><br \/>\n <meta name=\"author\" content=\"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\"><br \/>\n <meta name=\"publisher\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n <meta name=\"language\" content=\"Polish\"><br \/>\n <meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-image-preview:large, max-snippet:-1, max-video-preview:-1\"><br \/>\n <meta name=\"revisit-after\" content=\"7 days\">\n <link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/lsja.pl\/wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach\/\">\n<p> <br \/>\n <meta property=\"og:title\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144\"><br \/>\n <meta property=\"og:description\" content=\"Co m\u00f3wi\u0105 badania o rytua\u0142ach \u017ca\u0142obnych, trwa\u0142ych wi\u0119ziach ze zmar\u0142ymi i wiedzy o historii rodziny? Oraz jak wspomina\u0107 bliskich w zgodzie ze \u015brodowiskiem.\"><br \/>\n <meta property=\"og:type\" content=\"article\"><br \/>\n <meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach\/\"><br \/>\n <meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/images\/wszystkich-swietych-pamiec-o-przodkach.jpg\"><br \/>\n <meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\"><br \/>\n <meta property=\"og:site_name\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n <meta property=\"article:author\" content=\"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\"><br \/>\n <meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-10-14\"><br \/>\n <meta property=\"article:section\" content=\"Spo\u0142ecze\u0144stwo i \u015brodowisko\"><\/p>\n<p> <br \/>\n <meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\"><br \/>\n <meta name=\"twitter:title\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144\"><br \/>\n <meta name=\"twitter:description\" content=\"Badania o rytua\u0142ach \u017ca\u0142obnych, trwa\u0142ych wi\u0119ziach i wiedzy o przodkach oraz ekologiczne wspominanie zmar\u0142ych.\"><br \/>\n <meta name=\"twitter:image\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/images\/wszystkich-swietych-pamiec-o-przodkach.jpg\"><\/p>\n<p> <br \/>\n <meta name=\"citation_title\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144\"><br \/>\n <meta name=\"citation_author\" content=\"Adamczyk, Jakub\"><br \/>\n <meta name=\"citation_author_institution\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n <meta name=\"citation_publication_date\" content=\"2026\/10\/14\"><br \/>\n <meta name=\"citation_online_date\" content=\"2026\/10\/14\"><br \/>\n <meta name=\"citation_publisher\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n <meta name=\"citation_language\" content=\"pl\"><br \/>\n <meta name=\"citation_keywords\" content=\"Wszystkich \u015awi\u0119tych; Zaduszki; \u017ca\u0142oba; trwa\u0142e wi\u0119zi; rytua\u0142y; historia rodziny; odpady cmentarne\"><br \/>\n <meta name=\"citation_abstract_html_url\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach\/\"><br \/>\n <meta name=\"citation_public_url\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach\/\"><\/p>\n<p> <br \/>\n <script type=\"application\/ld+json\">\n {\n \"@context\": \"https:\/\/schema.org\",\n \"@type\": \"ScholarlyArticle\",\n \"mainEntityOfPage\": \"https:\/\/lsja.pl\/wszystkich-swietych-i-pamiec-o-przodkach\/\",\n \"headline\": \"Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144\",\n \"description\": \"Przegl\u0105d tradycji Wszystkich \u015awi\u0119tych i Zaduszk\u00f3w oraz bada\u0144 nad rytua\u0142ami \u017ca\u0142obnymi, trwa\u0142ymi wi\u0119ziami ze zmar\u0142ymi, wiedz\u0105 o historii rodziny i ekologicznym wymiarem wspominania zmar\u0142ych.\",\n \"inLanguage\": \"pl\",\n \"author\": {\n \"@type\": \"Person\",\n \"name\": \"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\",\n \"affiliation\": {\n \"@type\": \"Organization\",\n \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\"\n }\n },\n \"datePublished\": \"2026-10-14\",\n \"dateModified\": \"2026-10-14\",\n \"isAccessibleForFree\": true,\n \"image\": \"https:\/\/lsja.pl\/images\/wszystkich-swietych-pamiec-o-przodkach.jpg\",\n \"keywords\": [\"Wszystkich \u015awi\u0119tych\", \"Zaduszki\", \"\u017ca\u0142oba\", \"trwa\u0142e wi\u0119zi\", \"rytua\u0142y \u017ca\u0142obne\", \"historia rodziny\", \"odpady cmentarne\"],\n \"articleSection\": \"Spo\u0142ecze\u0144stwo i \u015brodowisko\",\n \"about\": [\n {\"@type\": \"Thing\", \"name\": \"Wszystkich \u015awi\u0119tych\"},\n {\"@type\": \"Thing\", \"name\": \"\u017ba\u0142oba\"},\n {\"@type\": \"Thing\", \"name\": \"Pami\u0119\u0107 mi\u0119dzypokoleniowa\"}\n ],\n \"citation\": [\n \"Norton, M. I., & Gino, F. (2014). Rituals alleviate grieving for loved ones, lovers, and lotteries. Journal of Experimental Psychology: General, 143(1), 266\u2013272. https:\/\/doi.org\/10.1037\/a0031772\",\n \"Duke, M. P., Lazarus, A., & Fivush, R. (2008). Knowledge of family history as a clinically useful index of psychological well-being and prognosis: A brief report. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 45(2), 268\u2013272. https:\/\/doi.org\/10.1037\/0033-3204.45.2.268\",\n \"Goodall, R., Krysinska, K., & Andriessen, K. (2022). Continuing bonds after loss by suicide: A systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(5), 2963. https:\/\/doi.org\/10.3390\/ijerph19052963\",\n \"Lundorff, M., Holmgren, H., Zachariae, R., Farver-Vestergaard, I., & O'Connor, M. (2017). Prevalence of prolonged grief disorder in adult bereavement: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 212, 138\u2013149. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jad.2017.01.030\"\n ],\n \"publisher\": {\n \"@type\": \"Organization\",\n \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\",\n \"logo\": {\n \"@type\": \"ImageObject\",\n \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\/logo.png\"\n }\n }\n }\n <\/script><\/p>\n<p> <br \/>\n <script type=\"application\/ld+json\">\n {\n \"@context\": \"https:\/\/schema.org\",\n \"@type\": \"Article\",\n \"headline\": \"Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144\",\n \"image\": \"https:\/\/lsja.pl\/images\/wszystkich-swietych-pamiec-o-przodkach.jpg\",\n \"datePublished\": \"2026-10-14\",\n \"dateModified\": \"2026-10-14\",\n \"inLanguage\": \"pl\",\n \"author\": {\n \"@type\": \"Person\",\n \"name\": \"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\"\n },\n \"publisher\": {\n \"@type\": \"Organization\",\n \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\",\n \"logo\": {\n \"@type\": \"ImageObject\",\n \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\/logo.png\"\n }\n },\n \"description\": \"Tradycja Wszystkich \u015awi\u0119tych w \u015bwietle bada\u0144 nad \u017ca\u0142ob\u0105, rytua\u0142ami i pami\u0119ci\u0105 mi\u0119dzypokoleniow\u0105 oraz praktyczne wskaz\u00f3wki ekologicznego wspominania zmar\u0142ych.\"\n }\n <\/script><br \/>\n<\/head><br \/>\n<body><\/p>\n<p><\/p>\n<div class=\"wp-post-lsja\" style=\"font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Segoe UI', Roboto, Helvetica, Arial, sans-serif; color: #2d3748; line-height: 1.7; font-size: 16px;\">\n<p> <\/p>\n<div style=\"background-color: #f7fafc; border-left: 5px solid #2b6cb0; padding: 20px 24px; margin-bottom: 30px; border-radius: 0 8px 8px 0;\">\n<p style=\"margin: 0 0 8px 0; font-size: 13px; text-transform: uppercase; letter-spacing: 1px; color: #4a5568; font-weight: 700;\">Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka (LSJA)<\/p>\n<p style=\"margin: 0; font-style: italic; color: #718096; font-size: 15px;\">Autor: <strong>mgr in\u017c. Jakub Adamczyk<\/strong><\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144<\/h2>\n<p class=\"has-drop-cap\">Pierwszego i drugiego listopada miliony Polak\u00f3w zapalaj\u0105 znicze na grobach bliskich. Dla wielu jest to najwa\u017cniejszy w roku moment zatrzymania si\u0119 i zwr\u00f3cenia ku tym, kt\u00f3rzy odeszli. Zwyczaj ten jest jednocze\u015bnie elementem tradycji religijnej, rytua\u0142em rodzinnym, form\u0105 pracy \u017ca\u0142obnej i \u2013 coraz wyra\u017aniej \u2013 zjawiskiem o konsekwencjach \u015brodowiskowych. Niniejszy tekst porz\u0105dkuje wiedz\u0119 o genezie obchod\u00f3w Wszystkich \u015awi\u0119tych i Zaduszk\u00f3w<sup><a href=\"#ref1\" style=\"color: #2b6cb0;\">[1]<\/a><a href=\"#ref2\" style=\"color: #2b6cb0;\">[2]<\/a><\/sup>, przedstawia wyniki bada\u0144 psychologicznych nad rytua\u0142ami, trwa\u0142ymi wi\u0119ziami ze zmar\u0142ymi oraz wiedz\u0105 o historii rodziny, a tak\u017ce omawia praktyczne sposoby wspominania zmar\u0142ych w spos\u00f3b odpowiedzialny wobec ludzi i \u015brodowiska.<\/p>\n<p> <\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Streszczenie<\/h3>\n<p style=\"margin: 0 0 10px 0; color: #2b6cb0;\">Dost\u0119pne dowody wskazuj\u0105, \u017ce rytua\u0142y pami\u0119ci mog\u0105 \u0142agodzi\u0107 prze\u017cywanie straty, przede wszystkim przez odbudow\u0119 poczucia kontroli<sup><a href=\"#ref8\" style=\"color: #2b6cb0;\">[8]<\/a><\/sup>. Utrzymywanie symbolicznej wi\u0119zi ze zmar\u0142ym bywa \u017ar\u00f3d\u0142em pocieszenia, cho\u0107 przegl\u0105dy systematyczne nie rozstrzygaj\u0105 jednoznacznie, czy jest ono zawsze korzystne<sup><a href=\"#ref6\" style=\"color: #2b6cb0;\">[6]<\/a><a href=\"#ref7\" style=\"color: #2b6cb0;\">[7]<\/a><\/sup>. Wiedza o historii rodziny koreluje z lepszym dobrostanem psychicznym dzieci i m\u0142odzie\u017cy, jednak s\u0105 to zale\u017cno\u015bci korelacyjne<sup><a href=\"#ref9\" style=\"color: #2b6cb0;\">[9]<\/a><a href=\"#ref10\" style=\"color: #2b6cb0;\">[10]<\/a><\/sup>. Tradycyjne obchody generuj\u0105 natomiast znacz\u0105ce ilo\u015bci odpad\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna ograniczy\u0107 bez uszczerbku dla ich symbolicznego sensu<sup><a href=\"#ref13\" style=\"color: #2b6cb0;\">[13]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\"><strong>S\u0142owa kluczowe:<\/strong> Wszystkich \u015awi\u0119tych, Zaduszki, \u017ca\u0142oba, trwa\u0142e wi\u0119zi, rytua\u0142y, historia rodziny, odpady cmentarne.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Geneza i znaczenie obchod\u00f3w<\/h2>\n<p>Uroczysto\u015b\u0107 Wszystkich \u015awi\u0119tych wywodzi si\u0119 z pierwszych wiek\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa. Pierwotnie obejmowa\u0142a uczczenie m\u0119czennik\u00f3w, z czasem \u2013 wszystkich, kt\u00f3rzy zmarli w opinii \u015bwi\u0119to\u015bci. Opracowania ko\u015bcielne wskazuj\u0105 na rol\u0119 papie\u017ca Bonifacego IV (609 r.) w nadaniu temu dniu wyra\u017anego charakteru oraz papie\u017ca Grzegorza IV (IX w.), kt\u00f3ry rozpowszechni\u0142 uroczysto\u015b\u0107 w ca\u0142ym Cesarstwie<sup><a href=\"#ref2\" style=\"color: #2b6cb0;\">[2]<\/a><\/sup>. Dzie\u0144 Zaduszny, przypadaj\u0105cy 2 listopada, zapocz\u0105tkowa\u0142 w 998 roku Odilon, opat benedyktyn\u00f3w z Cluny, wyznaczaj\u0105c dzie\u0144 modlitw za zmar\u0142ych bezpo\u015brednio po Wszystkich \u015awi\u0119tych<sup><a href=\"#ref1\" style=\"color: #2b6cb0;\">[1]<\/a><\/sup>. Na ziemiach polskich tradycja zaduszkowa zacz\u0119\u0142a kszta\u0142towa\u0107 si\u0119 w XII wieku, a pod koniec XV wieku by\u0142a znana w ca\u0142ym kraju<sup><a href=\"#ref1\" style=\"color: #2b6cb0;\">[1]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Wa\u017cne rozr\u00f3\u017cnienie<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\">W polskiej \u015bwiadomo\u015bci dwa odr\u0119bne \u015bwi\u0119ta \u2013 <strong>1 listopada (Wszystkich \u015awi\u0119tych)<\/strong> i <strong>2 listopada (Dzie\u0144 Zaduszny, wspomnienie wszystkich wiernych zmar\u0142ych)<\/strong> \u2013 w du\u017cej mierze si\u0119 zla\u0142y i bywaj\u0105 okre\u015blane wsp\u00f3lnie jako \u201e\u015awi\u0119to Zmar\u0142ych\u201d<sup><a href=\"#ref2\" style=\"color: #2b6cb0;\">[2]<\/a><\/sup>. Zwyczaj odwiedzania grob\u00f3w zwi\u0105zany jest historycznie przede wszystkim z Zaduszkami, ale w praktyce skupia si\u0119 wok\u00f3\u0142 1 listopada.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<p>Wymiar tej tradycji wykracza poza jedn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 wyznaniow\u0105. Relacje prasowe z wojew\u00f3dztwa podlaskiego pokazuj\u0105, \u017ce 1 listopada odwiedzaj\u0105 groby tak\u017ce wyznawcy prawos\u0142awia i islamu, cho\u0107 w ich tradycjach nie ma analogicznego \u015bwi\u0119ta ku czci zmar\u0142ych; dla rodzin mieszanych i przyby\u0142ych z daleka jest to dogodna okazja do wsp\u00f3lnej wizyty na cmentarzu<sup><a href=\"#ref3\" style=\"color: #2b6cb0;\">[3]<\/a><\/sup>. Wspominanie przodk\u00f3w jest zatem praktyk\u0105 o charakterze spo\u0142ecznym i kulturowym, a nie wy\u0142\u0105cznie religijnym.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Trwa\u0142e wi\u0119zi: czy nale\u017cy \u201epu\u015bci\u0107\u201d zmar\u0142ego?<\/h2>\n<p>Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 XX wieku dominowa\u0142o przekonanie, \u017ce zdrowa \u017ca\u0142oba polega na stopniowym zerwaniu wi\u0119zi emocjonalnej ze zmar\u0142ym. Perspektyw\u0119 t\u0119 podwa\u017cy\u0142a koncepcja trwa\u0142ych wi\u0119zi (<em>continuing bonds<\/em>) sformu\u0142owana w latach 90. XX wieku, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 utrzymywanie wewn\u0119trznej relacji ze zmar\u0142ym jest powszechne i mo\u017ce by\u0107 elementem prawid\u0142owej adaptacji<sup><a href=\"#ref4\" style=\"color: #2b6cb0;\">[4]<\/a><\/sup>. Model procesu dwutorowego opisuje przy tym \u017ca\u0142ob\u0119 jako oscylacj\u0119 mi\u0119dzy skupieniem na stracie a zwr\u00f3ceniem si\u0119 ku odbudowie codziennego \u017cycia<sup><a href=\"#ref5\" style=\"color: #2b6cb0;\">[5]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Przegl\u0105d systematyczny z 2023 roku, obejmuj\u0105cy 79 z 319 przeanalizowanych bada\u0144, wyr\u00f3\u017cni\u0142 trzy tematy: komfort i cierpienie, trwa\u0142e wi\u0119zi a to\u017csamo\u015b\u0107 relacyjna oraz niepewno\u015b\u0107, konceptualizacja i duchowo\u015b\u0107. Autorzy podkre\u015blaj\u0105, \u017ce dotychczasowa literatura nie potrafi\u0142a jednoznacznie potwierdzi\u0107, czy utrzymywanie wi\u0119zi jest pomocne, a wyniki wskazuj\u0105 na jego potencja\u0142 adaptacyjny<sup><a href=\"#ref6\" style=\"color: #2b6cb0;\">[6]<\/a><\/sup>. Podobnie przegl\u0105d dotycz\u0105cy os\u00f3b po stracie samob\u00f3jczej, obejmuj\u0105cy 15 bada\u0144 (w tym 13 jako\u015bciowych), wykaza\u0142, \u017ce uczestnicy zg\u0142aszali przewa\u017cnie pozytywne do\u015bwiadczenia trwa\u0142ych wi\u0119zi, a ich wyra\u017canie zale\u017ca\u0142o m.in. od czasu od straty, relacji ze zmar\u0142ym, oczekiwa\u0144 spo\u0142ecznych i zdolno\u015bci nadania \u015bmierci sensu<sup><a href=\"#ref7\" style=\"color: #2b6cb0;\">[7]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Wnioski te nale\u017cy interpretowa\u0107 ostro\u017cnie. Przewa\u017caj\u0105 badania jako\u015bciowe i korelacyjne, a to, \u017ce wi\u0119\u017a bywa pocieszaj\u0105ca, nie oznacza, \u017ce u ka\u017cdej osoby jest korzystna na ka\u017cdym etapie \u017ca\u0142oby. Wizyta na cmentarzu mo\u017ce przynie\u015b\u0107 ulg\u0119 jednej osobie, a drugiej \u2013 nasili\u0107 t\u0119sknot\u0119.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Rytua\u0142 i poczucie kontroli<\/h2>\n<p>Najlepiej udokumentowanym mechanizmem, dzi\u0119ki kt\u00f3remu rytua\u0142y mog\u0105 \u0142agodzi\u0107 \u017ca\u0142ob\u0119, jest odzyskiwanie poczucia kontroli. W serii trzech eksperyment\u00f3w Norton i Gino wykazali, \u017ce osoby, kt\u00f3re wspomina\u0142y w\u0142asne rytua\u0142y po stracie lub wykonywa\u0142y przypisany im rytua\u0142, deklarowa\u0142y ni\u017cszy poziom \u017ca\u0142oby. Efekt by\u0142 po\u015bredniczony przez wzrost poczucia kontroli i wyst\u0119powa\u0142 tak\u017ce u os\u00f3b, kt\u00f3re nie wierzy\u0142y w skuteczno\u015b\u0107 rytua\u0142\u00f3w<sup><a href=\"#ref8\" style=\"color: #2b6cb0;\">[8]<\/a><\/sup>. Co istotne, wi\u0119kszo\u015b\u0107 opisywanych przez badanych rytua\u0142\u00f3w nie mia\u0142a charakteru religijnego ani wsp\u00f3lnotowego.<\/p>\n<p>Ograniczenia tych bada\u0144 s\u0105 jednak wyra\u017ane: cz\u0119\u015b\u0107 eksperyment\u00f3w dotyczy\u0142a strat symbolicznych (np. przegranej loterii), a nie \u015bmierci bliskiej osoby, a zadanie rytua\u0142u zlecano w warunkach laboratoryjnych. Wyniki nie dowodz\u0105 wi\u0119c wprost, \u017ce wizyta na cmentarzu skraca \u017ca\u0142ob\u0119. Wskazuj\u0105 raczej, \u017ce uporz\u0105dkowane, powtarzalne dzia\u0142anie ku pami\u0119ci zmar\u0142ego mo\u017ce wspiera\u0107 radzenie sobie z poczuciem bezradno\u015bci wobec straty. Praktyczny wniosek jest taki, \u017ce forma rytua\u0142u bywa mniej wa\u017cna ni\u017c jego regularno\u015b\u0107 i osobiste znaczenie: mo\u017ce to by\u0107 zapalenie \u015bwiecy, przygotowanie ulubionej potrawy zmar\u0142ego, wsp\u00f3lne spisanie rodzinnych wspomnie\u0144 lub spokojny spacer po cmentarzu.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Wiedza o przodkach a dobrostan m\u0142odszych pokole\u0144<\/h2>\n<p>Wspominanie zmar\u0142ych ma tak\u017ce wymiar mi\u0119dzypokoleniowy. Psychologowie Marshall Duke i Robyn Fivush opracowali skal\u0119 \u201eDo You Know\u2026?\u201d, sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z 20 pyta\u0144 o histori\u0119 rodziny (np. sk\u0105d pochodzili dziadkowie, jak rodzice si\u0119 poznali, co wa\u017cnego wydarzy\u0142o si\u0119 w rodzinie). Wiedza o historii rodziny korelowa\u0142a z wewn\u0119trznym poczuciem kontroli, wy\u017csz\u0105 samoocen\u0105, lepszym funkcjonowaniem i wi\u0119ksz\u0105 sp\u00f3jno\u015bci\u0105 rodziny, a tak\u017ce z ni\u017cszym poziomem l\u0119ku i rzadszymi problemami z zachowaniem<sup><a href=\"#ref9\" style=\"color: #2b6cb0;\">[9]<\/a><\/sup>. Autorzy t\u0142umacz\u0105 to zjawisko rozwijaniem \u201eintergenerational self\u201d, czyli poczucia bycia cz\u0119\u015bci\u0105 szerszej opowie\u015bci o rodzinie<sup><a href=\"#ref10\" style=\"color: #2b6cb0;\">[10]<\/a><\/sup>. W opracowaniu roboczym dotycz\u0105cym m\u0142odzie\u017cy zwr\u00f3cono uwag\u0119, \u017ce wiedza o rodzinnej przesz\u0142o\u015bci wydaje si\u0119 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko wska\u017anikiem dobrej komunikacji w rodzinie<sup><a href=\"#ref10\" style=\"color: #2b6cb0;\">[10]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>R\u00f3wnie\u017c w tym przypadku obowi\u0105zuje ostro\u017cno\u015b\u0107 interpretacyjna. S\u0105 to zwi\u0105zki korelacyjne: nie wiemy, w jakim stopniu opowiadanie historii rodzinnych wp\u0142ywa na dobrostan, a w jakim jest po prostu cech\u0105 rodzin, kt\u00f3re lepiej ze sob\u0105 rozmawiaj\u0105. Mimo to dni listopadowe, gdy rodziny gromadz\u0105 si\u0119 przy grobach, s\u0105 naturaln\u0105 okazj\u0105 do rozmowy o tych, kt\u00f3rzy odeszli \u2013 z dzie\u0107mi i wnukami, a tak\u017ce z osobami starszymi, dla kt\u00f3rych opowiadanie bywa form\u0105 nadawania sensu w\u0142asnemu \u017cyciu.<\/p>\n<p> <\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Pytania, kt\u00f3re warto zada\u0107 przy rodzinnym grobie<\/h3>\n<ul style=\"margin: 0; padding-left: 20px; color: #2b6cb0; line-height: 1.8;\">\n<li>Sk\u0105d pochodzili moi dziadkowie i pradziadkowie?<\/li>\n<li>Jak si\u0119 poznali i jak wygl\u0105da\u0142o ich codzienne \u017cycie?<\/li>\n<li>Z jakimi trudno\u015bciami musieli si\u0119 zmierzy\u0107 i jak sobie z nimi poradzili?<\/li>\n<li>Sk\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 moje imi\u0119 lub nazwisko?<\/li>\n<\/ul><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Kiedy \u017ca\u0142oba wymaga wsparcia specjalisty<\/h2>\n<p>Prze\u017cywanie straty jest naturalne, jednak u cz\u0119\u015bci os\u00f3b \u017ca\u0142oba przybiera posta\u0107 przed\u0142u\u017con\u0105. Meta-analiza obejmuj\u0105ca czterna\u015bcie bada\u0144 oszacowa\u0142a zbiorcz\u0105 cz\u0119sto\u015b\u0107 zaburzenia przed\u0142u\u017conej \u017ca\u0142oby u doros\u0142ych po stratach g\u0142\u00f3wnie nienasilonych (nieprzemocowych) na 9,8% (95% CI: 6,8\u201314,0), a autorzy zwracaj\u0105 uwag\u0119 na istotn\u0105 heterogeniczno\u015b\u0107 metodologiczn\u0105 bada\u0144<sup><a href=\"#ref11\" style=\"color: #2b6cb0;\">[11]<\/a><\/sup>. Po stratach nag\u0142ych i traumatycznych (wypadki, katastrofy, samob\u00f3jstwa, zab\u00f3jstwa) zbiorcze oszacowanie by\u0142o znacznie wy\u017csze i wynios\u0142o 49%, przy bardzo szerokim przedziale ufno\u015bci (33,6\u201365,4%)<sup><a href=\"#ref12\" style=\"color: #2b6cb0;\">[12]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Kiedy szuka\u0107 pomocy<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\">Je\u015bli intensywny smutek, t\u0119sknota lub poczucie odr\u0119twienia utrzymuj\u0105 si\u0119 d\u0142ugo i znacz\u0105co utrudniaj\u0105 codzienne funkcjonowanie, warto skontaktowa\u0107 si\u0119 z psychologiem, psychoterapeut\u0105 lub lekarzem rodzinnym. W kryzysie emocjonalnym doro\u015bli mog\u0105 skorzysta\u0107 z telefonu zaufania <strong>116 123<\/strong>; w sytuacji zagro\u017cenia \u017cycia nale\u017cy dzwoni\u0107 pod numer alarmowy <strong>112<\/strong>. Listopadowe dni mog\u0105 nasila\u0107 prze\u017cycia os\u00f3b \u015bwie\u017co osieroconych \u2013 nie trzeba przechodzi\u0107 ich w samotno\u015bci.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Ekologiczny i spo\u0142eczny wymiar wspominania zmar\u0142ych<\/h2>\n<p>Obchody Wszystkich \u015awi\u0119tych maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c wymiar \u015brodowiskowy. Wed\u0142ug szacunk\u00f3w stowarzyszenia \u201ePolski Recykling\u201d przez polskie cmentarze przechodzi rocznie 100\u2013120 tys. ton odpad\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci niesegregowanych, a po 1 listopada z ka\u017cdego grobu pozostaje od 3 do 9 kg odpad\u00f3w<sup><a href=\"#ref13\" style=\"color: #2b6cb0;\">[13]<\/a><\/sup>. Z analizy opisanej w raporcie Centrum Analiz i Bada\u0144 Unii Metropolii Polskich wynika, \u017ce w samym pa\u017adzierniku powstaje \u015brednio oko\u0142o 19% rocznej ilo\u015bci odpad\u00f3w na badanych cmentarzach, czyli prawie pi\u0119\u0107 razy wi\u0119cej ni\u017c w lipcu<sup><a href=\"#ref14\" style=\"color: #2b6cb0;\">[14]<\/a><\/sup>. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce szacunki ilo\u015bciowe w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105, poniewa\u017c opieraj\u0105 si\u0119 na odmiennych metodach i zakresach danych; kierunek zjawiska jest jednak sp\u00f3jny.<\/p>\n<p>Dodatkowym wyzwaniem s\u0105 znicze elektroniczne: lampki LED i solarne zawieraj\u0105 baterie i elementy elektroniczne, a zatem \u2013 jako zu\u017cyty sprz\u0119t elektryczny i elektroniczny \u2013 nie powinny trafia\u0107 do odpad\u00f3w zmieszanych<sup><a href=\"#ref15\" style=\"color: #2b6cb0;\">[15]<\/a><\/sup>. Znicze szklane zanieczyszczone parafin\u0105 r\u00f3wnie\u017c nie nadaj\u0105 si\u0119 do prostego odzysku szk\u0142a, co jest jednym z argument\u00f3w za ich ponownym wykorzystaniem<sup><a href=\"#ref16\" style=\"color: #2b6cb0;\">[16]<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Rozwi\u0105zania lokalne przynosz\u0105 wymierne efekty. W Opolu na cmentarzu na P\u00f3\u0142wsi funkcjonuje \u201ezniczodzielnia\u201d, do kt\u00f3rej mo\u017cna odda\u0107 znicze nadaj\u0105ce si\u0119 do ponownego u\u017cycia; inicjatywa s\u0142u\u017cy zar\u00f3wno ochronie \u015brodowiska, jak i wsparciu os\u00f3b o mniejszych mo\u017cliwo\u015bciach finansowych, gdy\u017c du\u017cy znicz mo\u017ce kosztowa\u0107 nawet 100 z\u0142<sup><a href=\"#ref16\" style=\"color: #2b6cb0;\">[16]<\/a><\/sup>. Podobne rega\u0142y \u201ezero waste\u201d dzia\u0142aj\u0105 przy bramach najwi\u0119kszych cmentarzy we Wroc\u0142awiu<sup><a href=\"#ref17\" style=\"color: #2b6cb0;\">[17]<\/a><\/sup>. Ten ostatni aspekt ma znaczenie spo\u0142eczne: koszt \u201egodnej\u201d oprawy grobu bywa obci\u0105\u017ceniem dla os\u00f3b w trudnej sytuacji materialnej, a presja por\u00f3wnywania si\u0119 z innymi nie powinna zast\u0119powa\u0107 istoty wspomnienia.<\/p>\n<p> <\/p>\n<div style=\"overflow-x: auto; margin: 25px 0;\">\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; font-size: 15px;\">\n<thead>\n<tr>\n<th style=\"background-color: #1a365d; color: #ffffff; text-align: left; padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">Praktyka<\/th>\n<th style=\"background-color: #1a365d; color: #ffffff; text-align: left; padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">Korzy\u015b\u0107<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Znicze z wymiennym wk\u0142adem<\/td>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Mniej odpad\u00f3w szklanych i plastikowych; ni\u017cszy koszt<sup><a href=\"#ref16\" style=\"color: #2b6cb0;\">[16]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">Oddawanie zniczy do \u201ezniczodzielni\u201d \/ na rega\u0142y zero waste<\/td>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">Ponowne u\u017cycie; wsparcie os\u00f3b mniej zamo\u017cnych<sup><a href=\"#ref16\" style=\"color: #2b6cb0;\">[16]<\/a><a href=\"#ref17\" style=\"color: #2b6cb0;\">[17]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Segregacja odpad\u00f3w na cmentarzu<\/td>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Wi\u0119kszy udzia\u0142 recyklingu; zgodno\u015b\u0107 z przepisami<sup><a href=\"#ref13\" style=\"color: #2b6cb0;\">[13]<\/a><a href=\"#ref15\" style=\"color: #2b6cb0;\">[15]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">\u017bywe kwiaty zamiast sztucznych ozd\u00f3b<\/td>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8;\">Odpady biodegradowalne zamiast plastiku<sup><a href=\"#ref14\" style=\"color: #2b6cb0;\">[14]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Rozmowa i wsp\u00f3lne wspomnienia zamiast liczby ozd\u00f3b<\/td>\n<td style=\"padding: 10px 12px; border: 1px solid #bee3f8; background-color: #f7fafc;\">Wzmacnianie wi\u0119zi i to\u017csamo\u015bci rodzinnej<sup><a href=\"#ref9\" style=\"color: #2b6cb0;\">[9]<\/a><a href=\"#ref10\" style=\"color: #2b6cb0;\">[10]<\/a><\/sup><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Podsumowanie<\/h2>\n<p>Wspominanie przodk\u00f3w w dniach Wszystkich \u015awi\u0119tych i Zaduszk\u00f3w jest praktyk\u0105 o g\u0142\u0119bokich korzeniach historycznych, kt\u00f3rej psychologiczne znaczenie potwierdza cz\u0119\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych bada\u0144. Rytua\u0142y pami\u0119ci mog\u0105 wspiera\u0107 radzenie sobie ze strat\u0105 przez odbudow\u0119 poczucia kontroli, utrzymywanie symbolicznej wi\u0119zi ze zmar\u0142ym cz\u0119sto przynosi pocieszenie, a znajomo\u015b\u0107 rodzinnej historii wi\u0105\u017ce si\u0119 z lepszym dobrostanem dzieci i m\u0142odzie\u017cy. Jednocze\u015bnie wiele z tych zale\u017cno\u015bci ma charakter korelacyjny, a do\u015bwiadczenia \u017ca\u0142oby s\u0105 g\u0142\u0119boko indywidualne; osoby z przed\u0142u\u017caj\u0105cym si\u0119 cierpieniem zas\u0142uguj\u0105 na profesjonalne wsparcie. Wreszcie, forma wspominania ma znaczenie dla \u015brodowiska: pami\u0119\u0107 o bliskich nie musi by\u0107 mierzona liczb\u0105 zniczy.<\/p>\n<p>Te wnioski s\u0105 zbie\u017cne z misj\u0105 Fundacji Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy trzy obszary dzia\u0142ania: pomoc osobom w trudnej sytuacji \u017cyciowej, ochron\u0119 \u015brodowiska oraz rozw\u00f3j edukacji i postaw spo\u0142ecznych. Okres listopadowy dotyka wszystkich tych obszar\u00f3w jednocze\u015bnie:<\/p>\n<ul style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li><strong>wsparcia os\u00f3b w trudnej sytuacji<\/strong> \u2013 samotnych, osieroconych lub zmagaj\u0105cych si\u0119 z kosztami poch\u00f3wku i piel\u0119gnacji grob\u00f3w,<\/li>\n<li><strong>ochrony \u015brodowiska<\/strong> \u2013 ograniczania odpad\u00f3w cmentarnych i promowania zr\u00f3wnowa\u017conych form wspominania,<\/li>\n<li><strong>edukacji<\/strong> \u2013 przekazywania m\u0142odszym pokoleniom wiedzy o historii rodziny i lokalnej wsp\u00f3lnoty,<\/li>\n<li><strong>wra\u017cliwo\u015bci spo\u0142ecznej<\/strong> \u2013 uwa\u017cno\u015bci na tych, dla kt\u00f3rych listopad jest szczeg\u00f3lnie trudnym czasem.<\/li>\n<\/ul>\n<p> <\/p>\n<div style=\"text-align: center; margin-top: 40px; margin-bottom: 40px;\">\n <a href=\"https:\/\/zrzutka.pl\/kt2t2s\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"display: inline-block; background-color: #1a5fa0; color: #ffffff; text-decoration: none; padding: 15px 40px; border-radius: 5px; font-weight: 600; font-size: 16px;\">Wspom\u00f3\u017c Fundacj\u0119 – Przeka\u017c Darowizn\u0119<\/a>\n <\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Bibliografia i \u017ar\u00f3d\u0142a naukowe<\/h2>\n<ol style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li id=\"ref1\">PAP (2023). <em>W Dzie\u0144 Zaduszny wspominamy wszystkich zmar\u0142ych<\/em>. Radio Krak\u00f3w. <a href=\"https:\/\/www.radiokrakow.pl\/aktualnosci\/w-dzien-zaduszny-wspominamy-wszystkich-zmarlych\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">radiokrakow.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref2\"><em>\u015awi\u0119tych obcowanie<\/em> (2023). Opracowanie parafialne dotycz\u0105ce uroczysto\u015bci Wszystkich \u015awi\u0119tych i Dnia Zadusznego. <a href=\"https:\/\/www.czarnowasy.opole.opoka.org.pl\/2023\/10\/29\/swietych-obcowanie-2\/?print=pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">czarnowasy.opole.opoka.org.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref3\">Gazeta Prawna \/ PAP. <em>Wszystkich \u015awi\u0119tych: w ca\u0142ym kraju Polacy odwiedzali groby, uczestniczyli w kwestach<\/em>. <a href=\"https:\/\/www.gazetaprawna.pl\/wiadomosci\/artykuly\/658842,wszystkich-swietych-w-calym-kraju-polacy-odwiedzali-groby-uczestniczyli-w-kwestach.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">gazetaprawna.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref4\">Klass, D., Silverman, P. R., & Nickman, S. L. (Eds.) (1996). <em>Continuing Bonds: New Understandings of Grief<\/em>. Taylor & Francis.<\/li>\n<li id=\"ref5\">Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The dual process model of coping with bereavement: Rationale and description. <em>Death Studies, 23<\/em>(3), 197\u2013224. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1080\/074811899201046\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1080\/074811899201046<\/a><\/li>\n<li id=\"ref6\">Hewson, E. i in. (2023). The impact of continuing bonds following bereavement: A systematic review. <em>Death Studies<\/em>. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1080\/07481187.2023.2223593\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1080\/07481187.2023.2223593<\/a><\/li>\n<li id=\"ref7\">Goodall, R., Krysinska, K., & Andriessen, K. (2022). Continuing bonds after loss by suicide: A systematic review. <em>International Journal of Environmental Research and Public Health, 19<\/em>(5), 2963. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.3390\/ijerph19052963\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.3390\/ijerph19052963<\/a><\/li>\n<li id=\"ref8\">Norton, M. I., & Gino, F. (2014). Rituals alleviate grieving for loved ones, lovers, and lotteries. <em>Journal of Experimental Psychology: General, 143<\/em>(1), 266\u2013272. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1037\/a0031772\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1037\/a0031772<\/a><\/li>\n<li id=\"ref9\">Duke, M. P., Lazarus, A., & Fivush, R. (2008). Knowledge of family history as a clinically useful index of psychological well-being and prognosis: A brief report. <em>Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 45<\/em>(2), 268\u2013272. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1037\/0033-3204.45.2.268\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1037\/0033-3204.45.2.268<\/a><\/li>\n<li id=\"ref10\">Fivush, R., Duke, M. P., & Bohanek, J. G. (2010). <em>\u201eDo You Know\u2026\u201d The power of family history in adolescent identity and well-being<\/em>. Working Paper No. 23, Emory Center for Myth and Ritual in American Life. <a href=\"https:\/\/ncph.org\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/The-power-of-family-history-in-adolescent-identity.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">Pe\u0142ny tekst (PDF)<\/a><\/li>\n<li id=\"ref11\">Lundorff, M., Holmgren, H., Zachariae, R., Farver-Vestergaard, I., & O’Connor, M. (2017). Prevalence of prolonged grief disorder in adult bereavement: A systematic review and meta-analysis. <em>Journal of Affective Disorders, 212<\/em>, 138\u2013149. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jad.2017.01.030\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1016\/j.jad.2017.01.030<\/a><\/li>\n<li id=\"ref12\">Djelantik, A. A. A. M. J., Smid, G. E., Mroz, A., Kleber, R. J., & Boelen, P. A. (2020). The prevalence of prolonged grief disorder in bereaved individuals following unnatural losses: Systematic review and meta regression analysis. <em>Journal of Affective Disorders, 265<\/em>, 146\u2013156. DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jad.2020.01.034\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">10.1016\/j.jad.2020.01.034<\/a><\/li>\n<li id=\"ref13\">Stowarzyszenie \u201ePolski Recykling\u201d (2023). <em>Rocznie przez polskie cmentarze przewija si\u0119 100\u2013120 tys. ton odpad\u00f3w<\/em>. Radio Krak\u00f3w. <a href=\"https:\/\/www.radiokrakow.pl\/aktualnosci\/polski-recykling-rocznie-przez-polskie-cmentarze-przewija-sie-100-120-tys-ton-odpadow\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">radiokrakow.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref14\">Centrum Analiz i Bada\u0144 Unii Metropolii Polskich (2025). Raport o odpadach na cmentarzach, cyt. za: <em>Zn\u00f3w tsunami \u015bmieci na cmentarzu<\/em>, Spider’s Web. <a href=\"https:\/\/spidersweb.pl\/2025\/10\/cmentarze-smieci-statystyki.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">spidersweb.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref15\">Gazeta Prawna (2025). <em>Mandaty do 5000 z\u0142 na cmentarzach. Nowe przepisy o zniczach LED i segregacji odpad\u00f3w 2025<\/em>. <a href=\"https:\/\/www.gazetaprawna.pl\/urzad\/samorzad-terytorialny\/artykuly\/11042853,noweprzepisycmentarze2025.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">gazetaprawna.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref16\">Miasto Opole (2023). <em>Podziel si\u0119 zniczem i zadbaj o \u015brodowisko<\/em> (Zniczodzielnia na cmentarzu na P\u00f3\u0142wsi). <a href=\"https:\/\/www.opole.pl\/print\/pdf\/node\/23485\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">opole.pl<\/a><\/li>\n<li id=\"ref17\">Urz\u0105d Miejski Wroc\u0142awia (2025). <em>Wszystkich \u015awi\u0119tych 2025. Rega\u0142y zero waste na cmentarzach<\/em>. <a href=\"https:\/\/www.wroclaw.pl\/zielony-wroclaw\/wszystkich-swietych-2025-cmentarze-wroclaw-regaly-zero-waste-zostaw-znicz\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"color: #2b6cb0;\">wroclaw.pl<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<p> <\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Przeka\u017c 1,5% podatku<\/h3>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\">Je\u015bli jeste\u015b podatnikiem PIT, mo\u017cesz przekaza\u0107 1,5% swojego podatku Fundacji Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka, wspieraj\u0105c nasze dzia\u0142ania na rzecz os\u00f3b w trudnej sytuacji, ochrony \u015brodowiska i edukacji.<\/p>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\"><strong>KRS partnera: 0000270261<\/strong><\/p>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\"><strong>Cel szczeg\u00f3\u0142owy: LSJA 28646<\/strong><\/p>\n<\/p><\/div>\n<p> <\/p>\n<div style=\"background-color: #2d3748; color: #ffffff; padding: 24px; border-radius: 8px; margin-top: 40px; text-align: center;\">\n<h3 style=\"margin: 0 0 10px 0; font-size: 18px; color: #ffffff;\">Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka<\/h3>\n<p style=\"margin: 0 0 12px 0; font-size: 14px; color: #cbd5e0;\">KRS: 0001156897<\/p>\n<p> <a href=\"https:\/\/lsja.pl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" style=\"display: inline-block; background-color: #3182ce; color: #ffffff; text-decoration: none; padding: 10px 20px; border-radius: 5px; font-weight: 600; font-size: 14px;\">Odwied\u017a nasz\u0105 stron\u0119: lsja.pl<\/a>\n <\/div>\n<p style=\"font-style: italic; color: #718096; margin-top: 30px; font-size: 14px;\"><em>Artyku\u0142 ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady psychologicznej ani medycznej. W razie utrzymuj\u0105cego si\u0119 cierpienia po stracie bliskiej osoby skonsultuj si\u0119 z psychologiem, psychoterapeut\u0105 lub lekarzem.<\/em><\/p>\n<\/div>\n<p><\/p>\n<p><\/body><br \/>\n<\/html><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144 | LSJA Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka (LSJA) Autor: mgr in\u017c. Jakub Adamczyk Wszystkich \u015awi\u0119tych i pami\u0119\u0107 o przodkach \u2013 tradycja, psychologia \u017ca\u0142oby i odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144 Pierwszego i drugiego listopada miliony Polak\u00f3w zapalaj\u0105 znicze na grobach bliskich. Dla […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"pagelayer_contact_templates":[],"_pagelayer_content":"","footnotes":""},"categories":[21],"tags":[54],"class_list":["post-1019","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykul","tag-edukacja"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1019","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1019"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1019\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1023,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1019\/revisions\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1019"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1019"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1019"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}