{"id":735,"date":"2026-08-28T09:00:00","date_gmt":"2026-08-28T09:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/lsja.pl\/?p=735"},"modified":"2026-08-24T10:15:42","modified_gmt":"2026-08-24T10:15:42","slug":"amisze-zdrowsi-niz-reszta-usa-co-mowi-na-ten-temat-nauka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/lsja.pl\/en\/amisze-zdrowsi-niz-reszta-usa-co-mowi-na-ten-temat-nauka\/","title":{"rendered":"Amisze zdrowsi ni\u017c reszta USA \u2013 co m\u00f3wi na ten temat nauka?"},"content":{"rendered":"<p><!-- Dane strukturalne Schema.org (JSON-LD) --><br \/>\n<script type=\"application\/ld+json\">\n{\n  \"@context\": \"https:\/\/schema.org\",\n  \"@graph\": [\n    {\n      \"@type\": \"ScholarlyArticle\",\n      \"headline\": \"Amisze zdrowsi ni\u017c reszta USA \u2013 co m\u00f3wi na ten temat nauka?\",\n      \"description\": \"Kompleksowa analiza bada\u0144 epidemiologicznych i genetycznych dotycz\u0105cych ni\u017cszej zapadalno\u015bci Amisz\u00f3w na nowotwory, oty\u0142o\u015b\u0107, cukrzyc\u0119 oraz choroby zwi\u0105zane ze starzeniem si\u0119 organizmu.\",\n      \"author\": {\n        \"@type\": \"Person\",\n        \"name\": \"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\",\n        \"affiliation\": {\n          \"@type\": \"Organization\",\n          \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n          \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\"\n        }\n      },\n      \"datePublished\": \"2026-08-24\",\n      \"dateModified\": \"2026-08-24\",\n      \"isAccessibleForFree\": true,\n      \"keywords\": [\"Amisze\", \"zdrowie publiczne\", \"d\u0142ugowieczno\u015b\u0107\", \"SERPINE1\", \"epidemiologia\", \"styl \u017cycia\", \"aktywno\u015b\u0107 fizyczna\"],\n      \"articleSection\": \"Poradnik naukowy\",\n      \"publisher\": {\n        \"@type\": \"Organization\",\n        \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n        \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\",\n        \"logo\": {\n          \"@type\": \"ImageObject\",\n          \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\/logo.png\"\n        }\n      },\n      \"mainEntity\": {\n        \"@type\": \"Thing\",\n        \"name\": \"Zdrowie spo\u0142eczno\u015bci Amisz\u00f3w\",\n        \"description\": \"Populacja Amisz\u00f3w w Stanach Zjednoczonych, wykazuj\u0105ca odmienne od reszty spo\u0142ecze\u0144stwa wska\u017aniki zapadalno\u015bci na choroby cywilizacyjne.\"\n      }\n    },\n    {\n      \"@type\": \"Article\",\n      \"headline\": \"Amisze zdrowsi ni\u017c reszta USA \u2013 co m\u00f3wi na ten temat nauka?\",\n      \"image\": \"https:\/\/lsja.pl\/images\/amisze-zdrowie.jpg\",\n      \"datePublished\": \"2026-08-24\",\n      \"dateModified\": \"2026-08-24\",\n      \"author\": {\n        \"@type\": \"Person\",\n        \"name\": \"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\"\n      },\n      \"publisher\": {\n        \"@type\": \"Organization\",\n        \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n        \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\"\n      },\n      \"description\": \"Dlaczego Amisze choruj\u0105 rzadziej ni\u017c przeci\u0119tny mieszkaniec USA? Przegl\u0105d bada\u0144 nad nowotworami, oty\u0142o\u015bci\u0105, cukrzyc\u0105 i genetyk\u0105 d\u0142ugowieczno\u015bci.\"\n    }\n  ]\n}\n<\/script><\/p>\n<p><!-- Pocz\u0105tek tre\u015b\u0107 wpisu WordPress --><\/p>\n<div class=\"wp-post-lsja\" style=\"font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Segoe UI', Roboto, Helvetica, Arial, sans-serif; color: #2d3748; line-height: 1.7; font-size: 16px;\">\n<p>  <!-- Nag\u0142\u00f3wek \/ Boks wprowadzaj\u0105cy --><\/p>\n<div style=\"background-color: #f7fafc; border-left: 5px solid #2b6cb0; padding: 20px 24px; margin-bottom: 30px; border-radius: 0 8px 8px 0;\">\n<p style=\"margin: 0 0 8px 0; font-size: 13px; text-transform: uppercase; letter-spacing: 1px; color: #4a5568; font-weight: 700;\">Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka (LSJA)<\/p>\n<p style=\"margin: 0; font-style: italic; color: #718096; font-size: 15px;\">Autor: <strong>mgr in\u017c. Jakub Adamczyk<\/strong><\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Amisze zdrowsi ni\u017c reszta USA \u2013 co m\u00f3wi na ten temat nauka?<\/h2>\n<p class=\"has-drop-cap\">Amisze, wsp\u00f3lnota religijna wywodz\u0105ca si\u0119 z XVI-wiecznej Europy, \u017cyj\u0105ca dzi\u015b g\u0142\u00f3wnie w Pensylwanii, Ohio i Indianie, od lat fascynuj\u0105 naukowc\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 zdrowiem publicznym. Odrzucaj\u0105c elektryczno\u015b\u0107, samochody i wi\u0119kszo\u015b\u0107 zdobyczy techniki, prowadz\u0105 tryb \u017cycia bliski temu sprzed ponad stu lat. Paradoksalnie, w\u0142a\u015bnie ta pozorna \u201ezacofana\u201d codzienno\u015b\u0107 sprawia, \u017ce wska\u017aniki zachorowalno\u015bci na wiele chor\u00f3b cywilizacyjnych \u2013 nowotwory, oty\u0142o\u015b\u0107, cukrzyc\u0119 typu 2 \u2013 s\u0105 w tej populacji znacz\u0105co ni\u017csze ni\u017c w reszcie spo\u0142ecze\u0144stwa ameryka\u0144skiego. Niniejszy artyku\u0142 przedstawia aktualny stan wiedzy naukowej na temat \u017ar\u00f3de\u0142 tej przewagi zdrowotnej, obejmuj\u0105cy zar\u00f3wno czynniki behawioralne, jak i odkrycia genetyczne o mi\u0119dzynarodowym znaczeniu.<\/p>\n<p>Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce Amisze nie s\u0105 odporni na choroby \u2013 zapadaj\u0105 na nie tak samo jak reszta populacji. R\u00f3\u017cnica polega na cz\u0119sto\u015bci wyst\u0119powania konkretnych schorze\u0144 oraz na profilu czynnik\u00f3w ryzyka, kt\u00f3re w tej spo\u0142eczno\u015bci wyst\u0119puj\u0105 znacznie rzadziej. Zrozumienie mechanizm\u00f3w stoj\u0105cych za tym zjawiskiem dostarcza cennych wskaz\u00f3wek dotycz\u0105cych profilaktyki zdrowotnej, mo\u017cliwych do zastosowania r\u00f3wnie\u017c poza tradycyjnymi wsp\u00f3lnotami religijnymi.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Ni\u017csza zapadalno\u015b\u0107 na nowotwory<\/h2>\n<p>Jednym z najlepiej udokumentowanych zjawisk jest znacz\u0105co ni\u017csza zachorowalno\u015b\u0107 Amisz\u00f3w na nowotwory. Badanie zespo\u0142u Ohio State University, obejmuj\u0105ce analiz\u0119 24 r\u00f3\u017cnych typ\u00f3w nowotwor\u00f3w w spo\u0142eczno\u015bci Amisz\u00f3w, wykaza\u0142o og\u00f3lny wska\u017anik zachorowa\u0144 ni\u017cszy o 40% w por\u00f3wnaniu z reszt\u0105 populacji, a nowotwory zwi\u0105zane z paleniem tytoniu \u2013 a\u017c o 63% ni\u017cszy. Podobne wyniki potwierdza inne badanie tej samej grupy badawczej: og\u00f3lny wska\u017anik zachorowa\u0144 na nowotwory w populacji Amisz\u00f3w wyni\u00f3s\u0142 60% warto\u015bci skorygowanej wiekiem dla stanu Ohio i 56% warto\u015bci og\u00f3lnokrajowej.<\/p>\n<p>Badanie z 2004 roku dotycz\u0105ce populacji Amisz\u00f3w w Ohio pokaza\u0142o 63-procentowo ni\u017cszy wska\u017anik nowotwor\u00f3w zwi\u0105zanych z paleniem tytoniu, a og\u00f3lny wska\u017anik wszystkich nowotwor\u00f3w by\u0142 ni\u017cszy o 40% ni\u017c w reszcie populacji Ohio. Naukowcy identyfikuj\u0105 kilka g\u0142\u00f3wnych czynnik\u00f3w wyja\u015bniaj\u0105cych to zjawisko. Niemal ca\u0142kowita abstynencja od tytoniu jest bezpo\u015brednio powi\u0105zana z drastycznie obni\u017con\u0105 zapadalno\u015bci\u0105 na nowotwory p\u0142uc, krtani i jamy ustnej, poniewa\u017c tyto\u0144 jest silnym czynnikiem rakotw\u00f3rczym. Do tego dochodzi minimalne spo\u017cycie alkoholu oraz ograniczona liczba partner\u00f3w seksualnych, co zmniejsza ryzyko nowotwor\u00f3w zwi\u0105zanych z zaka\u017ceniami przenoszonymi drog\u0105 p\u0142ciow\u0105.<\/p>\n<p>  <!-- Wyr\u00f3\u017cniony boks informacyjny --><\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Wa\u017cne zastrze\u017cenie metodologiczne<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\">Badania wskazuj\u0105, \u017ce Amisze wykazuj\u0105 istotnie ni\u017csze wska\u017aniki bada\u0144 przesiewowych w kierunku nowotwor\u00f3w prostaty, jelita grubego, szyjki macicy i piersi w por\u00f3wnaniu zar\u00f3wno z s\u0105siaduj\u0105c\u0105 populacj\u0105 nieamiszowsk\u0105, jak i pr\u00f3b\u0105 og\u00f3lnokrajow\u0105, co mo\u017ce cz\u0119\u015bciowo t\u0142umaczy\u0107 ni\u017csze raportowane wska\u017aniki zachorowalno\u015bci. Oznacza to, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnicy statystycznej mo\u017ce wynika\u0107 nie z faktycznie rzadszego wyst\u0119powania nowotwor\u00f3w, lecz z rzadszego ich wykrywania.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Ekstremalna aktywno\u015b\u0107 fizyczna jako codzienno\u015b\u0107<\/h2>\n<p>Najbardziej namacalnym wyja\u015bnieniem korzystnego profilu zdrowotnego Amisz\u00f3w jest ich poziom aktywno\u015bci fizycznej, niepor\u00f3wnywalny z reszt\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa uprzemys\u0142owionego. Badanie opublikowane w czasopi\u015bmie Ameryka\u0144skiego Kolegium Medycyny Sportowej wykaza\u0142o, \u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani z tradycyjnej wsp\u00f3lnoty Amisz\u00f3w wykonuj\u0105 \u015brednio 18 425 krok\u00f3w dziennie, a kobiety \u2013 14 196 krok\u00f3w. Dla por\u00f3wnania, standardowo zalecany cel to 10 000 krok\u00f3w dziennie \u2013 warto\u015b\u0107, kt\u00f3rej wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w kraj\u00f3w rozwini\u0119tych nie osi\u0105ga.<\/p>\n<p>M\u0119\u017cczy\u017ani raportowali 10 godzin tygodniowo intensywnej pracy fizycznej, a \u0142\u0105cznie ich aktywno\u015b\u0107 fizyczna by\u0142a sze\u015bciokrotnie wy\u017csza ni\u017c u \u201enowoczesnych\u201d odpowiednik\u00f3w z innych spo\u0142ecze\u0144stw uprzemys\u0142owionych. Ten poziom wysi\u0142ku fizycznego, wynikaj\u0105cy z codziennej pracy na roli, budowy, prowadzenia gospodarstwa i przemieszczania si\u0119 bez u\u017cycia silnik\u00f3w spalinowych, ma bezpo\u015brednie prze\u0142o\u017cenie na wska\u017aniki oty\u0142o\u015bci.<\/p>\n<p>W badaniu tym jedynie 25% m\u0119\u017cczyzn i 27% kobiet mia\u0142o nadwag\u0119 (BMI \u2265 25), a oty\u0142o\u015b\u0107 (BMI \u2265 30) stwierdzono u 0% m\u0119\u017cczyzn i 9% kobiet. W innych analizach populacji Amisz\u00f3w odsetek os\u00f3b oty\u0142ych szacowany jest na oko\u0142o 4%, podczas gdy w populacji og\u00f3lnej Stan\u00f3w Zjednoczonych wska\u017anik ten si\u0119ga niemal 42%.<\/p>\n<p>Zjawisko to obserwuje si\u0119 ju\u017c od najm\u0142odszych lat. Badanie 139 dzieci i m\u0142odzie\u017cy Amisz\u00f3w w wieku 6\u201318 lat wykaza\u0142o \u015bredni\u0105 liczb\u0119 krok\u00f3w dziennie na poziomie 15 563, przy czym jedynie 7,2% badanych mia\u0142o nadwag\u0119, a oty\u0142o\u015b\u0107 stwierdzono zaledwie u 1,4% z nich. Dla por\u00f3wnania w populacji og\u00f3lnej dzieci w USA odsetek dzieci z nadwag\u0105 si\u0119ga oko\u0142o jednej czwartej.<\/p>\n<p>  <!-- Boks aktywno\u015bci fizycznej --><\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Aktywno\u015b\u0107 wa\u017cniejsza ni\u017c dieta?<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\">Badania nad genem oty\u0142o\u015bci FTO w populacji Amisz\u00f3w pokaza\u0142y, \u017ce jego negatywny wp\u0142yw na mas\u0119 cia\u0142a ujawnia\u0142 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie u os\u00f3b o niskim poziomie aktywno\u015bci fizycznej, g\u0142\u00f3wnie kobiet wykonuj\u0105cych prace domowe, natomiast u os\u00f3b spalaj\u0105cych dodatkowe oko\u0142o 900 kalorii dziennie poprzez intensywny wysi\u0142ek fizyczny gen ten nie mia\u0142 \u017cadnego wp\u0142ywu na wag\u0119. Sugeruje to, \u017ce wysoka aktywno\u015b\u0107 fizyczna mo\u017ce skutecznie neutralizowa\u0107 genetyczn\u0105 predyspozycj\u0119 do oty\u0142o\u015bci.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Cukrzyca, nadci\u015bnienie i paradoks diety<\/h2>\n<p>Dieta tradycyjnych Amisz\u00f3w bynajmniej nie jest wzorem dietetycznej wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci \u2013 typowe \u015bniadanie obejmuje stos nale\u015bnik\u00f3w z syropem, jajecznic\u0119, kie\u0142baski, placki ziemniaczane, pieczywo, mas\u0142o i ciasto. Mimo wysokokalorycznego, t\u0142uszczowego jad\u0142ospisu, cz\u0119sto\u015b\u0107 wyst\u0119powania cukrzycy typu 2 pozostaje w tej populacji wyra\u017anie ni\u017csza ni\u017c w reszcie kraju, co badacze przypisuj\u0105 przede wszystkim ogromnej ilo\u015bci ruchu.<\/p>\n<p>Badanie z 2020 roku wykaza\u0142o, \u017ce cz\u0119sto\u015b\u0107 nadci\u015bnienia t\u0119tniczego w\u015br\u00f3d doros\u0142ych Amisz\u00f3w wynosi\u0142a 127 przypadk\u00f3w na 1000 os\u00f3b, wobec 378 przypadk\u00f3w na 1000 os\u00f3b w populacji og\u00f3lnej bia\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w USA, a cukrzyca dotyka\u0142a jedynie 33 na 1000 Amisz\u00f3w w por\u00f3wnaniu do 132 na 1000 os\u00f3b w populacji og\u00f3lnej. Nale\u017cy jednak zaznaczy\u0107, \u017ce nie wszystkie wska\u017aniki sercowo-naczyniowe wypadaj\u0105 na korzy\u015b\u0107 tej spo\u0142eczno\u015bci \u2013 Amisze nie maj\u0105 przewagi w zakresie chor\u00f3b sercowo-naczyniowych, a wska\u017aniki ci\u015bnienia krwi i chor\u00f3b serca s\u0105 u nich nieznacznie wy\u017csze ni\u017c w innych populacjach, co po cz\u0119\u015bci mo\u017cna wi\u0105za\u0107 z diet\u0105 bogat\u0105 w t\u0142uszcz, s\u00f3l i w\u0119glowodany.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Gen d\u0142ugowieczno\u015bci odkryty w spo\u0142eczno\u015bci Amisz\u00f3w z Indiany<\/h2>\n<p>Jednym z najbardziej prze\u0142omowych odkry\u0107 ostatnich lat zwi\u0105zanych ze zdrowiem Amisz\u00f3w jest identyfikacja rzadkiej mutacji genetycznej wp\u0142ywaj\u0105cej na tempo starzenia si\u0119 organizmu. Zesp\u00f3\u0142 naukowc\u00f3w z Northwestern Medicine odkry\u0142 w\u015br\u00f3d rozszerzonej rodziny Amisz\u00f3w starego zakonu, mieszkaj\u0105cej w okolicach Berne w stanie Indiana, pierwsz\u0105 mutacj\u0119 genetyczn\u0105, kt\u00f3ra wydaje si\u0119 chroni\u0107 przed wieloma aspektami biologicznego starzenia si\u0119 u ludzi.<\/p>\n<p>Badanie obj\u0119\u0142o 177 cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci Amisz\u00f3w z Berne, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych 43 osoby okaza\u0142y si\u0119 nosicielami niefunkcjonalnej kopii genu SERPINE1, odpowiedzialnego za produkcj\u0119 bia\u0142ka PAI-1 (inhibitor aktywatora plazminogenu typu 1). Nosiciele tej mutacji \u017cyli \u015brednio o 10 lat d\u0142u\u017cej ni\u017c pozostali cz\u0142onkowie spo\u0142eczno\u015bci, a ich telomery leukocyt\u00f3w bia\u0142ych krwinek by\u0142y \u015brednio o 10% d\u0142u\u017csze ni\u017c u os\u00f3b bez mutacji, nawet po uwzgl\u0119dnieniu wieku, p\u0142ci i pokrewie\u0144stwa.<\/p>\n<p>Osoby posiadaj\u0105ce mutacj\u0119 do\u017cywa\u0142y \u015brednio 85 lat, znacz\u0105co przekraczaj\u0105c przewidywan\u0105 \u015bredni\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia Amisz\u00f3w wynosz\u0105c\u0105 71 lat, kt\u00f3ra nie zmieni\u0142a si\u0119 istotnie na przestrzeni ostatniego stulecia. Co istotne, nosiciele pojedynczej mutowanej kopii genu mieli o niemal 30% ni\u017cszy poziom insuliny na czczo i byli ca\u0142kowicie chronieni przed rozwojem cukrzycy, podczas gdy u os\u00f3b z dwiema prawid\u0142owymi kopiami genu cukrzyca wyst\u0119powa\u0142a w 7% przypadk\u00f3w.<\/p>\n<p>  <!-- Boks genetyczny --><\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Znaczenie odkrycia wykracza poza spo\u0142eczno\u015b\u0107 Amisz\u00f3w<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\">Badacze zaobserwowali, \u017ce po raz pierwszy uda\u0142o si\u0119 wykaza\u0107 jednoczesne powi\u0105zanie markera molekularnego starzenia (d\u0142ugo\u015b\u0107 telomer\u00f3w), markera metabolicznego (poziom insuliny na czczo) oraz markera sercowo-naczyniowego (ci\u015bnienie krwi i sztywno\u015b\u0107 naczy\u0144) \u2013 wszystkie wskazuj\u0105ce w tym samym kierunku ochrony przed zmianami zwi\u0105zanymi z wiekiem. Na bazie tego odkrycia opracowano eksperymentalny lek doustny, testowany obecnie w badaniach klinicznych fazy 2, kt\u00f3ry na\u015bladuje efekt mutacji poprzez hamowanie dzia\u0142ania bia\u0142ka PAI-1. Odkrycie to pokazuje, \u017ce badania nad izolowanymi spo\u0142eczno\u015bciami o unikalnej puli genowej mog\u0105 przynie\u015b\u0107 korzy\u015bci ca\u0142ej ludzko\u015bci w walce ze starzeniem si\u0119 i chorobami z nim zwi\u0105zanymi.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Ograniczenia i ciemniejsza strona statystyk<\/h2>\n<p>Uczciwe podej\u015bcie naukowe wymaga wskazania r\u00f3wnie\u017c mniej korzystnych aspekt\u00f3w zdrowia populacji Amisz\u00f3w. Ich genetyczna izolacja, wynikaj\u0105ca z niewielkiej populacji za\u0142o\u017cycielskiej (tzw. efekt za\u0142o\u017cyciela), oznacza wy\u017csz\u0105 cz\u0119sto\u015b\u0107 wyst\u0119powania niekt\u00f3rych rzadkich chor\u00f3b genetycznych. Niekt\u00f3re badania odnotowa\u0142y r\u00f3wnie\u017c wy\u017csz\u0105 zapadalno\u015b\u0107 na okre\u015blone rzadkie nowotwory, na przyk\u0142ad bia\u0142aczk\u0119 wieku dzieci\u0119cego, co pokazuje, \u017ce unikalny profil genetyczny i \u015brodowiskowy tej populacji mo\u017ce zapewnia\u0107 ochron\u0119 przed jednymi chorobami, jednocze\u015bnie zwi\u0119kszaj\u0105c podatno\u015b\u0107 na inne.<\/p>\n<p>Ponadto, gdy u Amisz\u00f3w dochodzi ju\u017c do rozpoznania nowotworu, cz\u0119\u015bciej jest on diagnozowany w bardziej zaawansowanym stadium \u2013 dotyczy to mi\u0119dzy innymi raka jelita grubego, piersi i prostaty \u2013 co sugeruje, \u017ce rzeczywista zapadalno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 nieco wy\u017csza, ni\u017c wskazuj\u0105 dane opieraj\u0105ce si\u0119 na cz\u0119sto\u015bci diagnoz. Ograniczony dost\u0119p do opieki profilaktycznej oraz ni\u017csza cz\u0119sto\u015b\u0107 bada\u0144 przesiewowych to czynniki, kt\u00f3re nale\u017cy uwzgl\u0119dnia\u0107 przy interpretacji wszystkich statystyk dotycz\u0105cych zdrowia tej spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Czego mo\u017cemy si\u0119 nauczy\u0107?<\/h2>\n<p>Przyk\u0142ad spo\u0142eczno\u015bci Amisz\u00f3w, cho\u0107 niemo\u017cliwy do bezpo\u015bredniego przeniesienia na warunki \u017cycia w mie\u015bcie, dostarcza cennej lekcji na temat wp\u0142ywu codziennej aktywno\u015bci fizycznej na zdrowie. Nie chodzi tu o rezygnacj\u0119 z elektryczno\u015bci czy nowoczesnych technologii, lecz o \u015bwiadome wprowadzanie ruchu do rutyny dnia codziennego \u2013 spacer\u00f3w, pracy fizycznej, ograniczenia siedz\u0105cego trybu \u017cycia. Badania nad Amiszami pokazuj\u0105, \u017ce nawet dieta obfituj\u0105ca w t\u0142uszcze i w\u0119glowodany mo\u017ce nie prowadzi\u0107 do oty\u0142o\u015bci i cukrzycy, je\u015bli towarzyszy jej odpowiednio wysoki poziom aktywno\u015bci fizycznej.<\/p>\n<p>W Fundacji Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka od lat promujemy podej\u015bcie do zdrowia oparte na rzetelnej wiedzy naukowej, a nie na modach czy uproszczeniach. Analiza przypadku Amisz\u00f3w doskonale wpisuje si\u0119 w nasze dzia\u0142ania edukacyjne w ramach filaru po\u015bwi\u0119conego rozwojowi edukacji i \u015bwiadomo\u015bci zdrowotnej spo\u0142ecze\u0144stwa. Skupiamy si\u0119 przede wszystkim na:<\/p>\n<ul style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li><strong>edukacji zdrowotnej<\/strong> \u2013 przybli\u017caniu spo\u0142ecze\u0144stwu wynik\u00f3w aktualnych bada\u0144 naukowych w przyst\u0119pnej formie,<\/li>\n<li><strong>promocji aktywno\u015bci fizycznej<\/strong> \u2013 jako najskuteczniejszego, powszechnie dost\u0119pnego narz\u0119dzia profilaktyki chor\u00f3b cywilizacyjnych,<\/li>\n<li><strong>wsparciu dla os\u00f3b w trudnej sytuacji \u017cyciowej<\/strong> \u2013 poniewa\u017c dost\u0119p do wiedzy o zdrowiu nie powinien zale\u017ce\u0107 od zamo\u017cno\u015bci,<\/li>\n<li><strong>promocji zr\u00f3wnowa\u017conego stylu \u017cycia<\/strong> \u2013 inspirowanego tak\u017ce tradycyjnymi, sprawdzonymi wzorcami post\u0119powania.<\/li>\n<\/ul>\n<p>  <!-- Przycisk do zrzutki - PRZED BIBLIOGRAFI\u0104 --><\/p>\n<div style=\"text-align: center; margin-top: 40px; margin-bottom: 40px;\">\n    <a href=\"https:\/\/zrzutka.pl\/kt2t2s\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"display: inline-block; background-color: #1a5fa0; color: #ffffff; text-decoration: none; padding: 15px 40px; border-radius: 5px; font-weight: 600; font-size: 16px;\">Wspom\u00f3\u017c Fundacj\u0119 &#8211; Przeka\u017c Darowizn\u0119<\/a>\n  <\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Bibliografia i \u017ar\u00f3d\u0142a naukowe<\/h2>\n<ol style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li>Bassett, D. R., Schneider, P. L., &#038; Huntington, G. E. (2004). Physical activity in an Old Order Amish community. Medicine &#038; Science in Sports &#038; Exercise, 36(1), 79-85. DOI: 10.1249\/01.MSS.0000106184.71258.32<\/li>\n<li>Bassett, D. R., Tremblay, M. S., Esliger, D. W., Copeland, J. L., Barnes, J. D., &#038; Huntington, G. E. (2007). Physical activity and body mass index of children in an Old Order Amish community. Medicine &#038; Science in Sports &#038; Exercise, 39(3), 410-415. DOI: 10.1249\/mss.0b013e31802d3aa7<\/li>\n<li>Khan, S. S., Shah, S. J., Klyachko, E., Baldridge, A. S., Eren, M., Place, A. T., &#8230; &#038; Vaughan, D. E. (2017). A null mutation in SERPINE1 protects against biological aging in humans. Science Advances, 3(11), eaao1617. DOI: 10.1126\/sciadv.aao1617<\/li>\n<li>Westman, J. A., Ferketich, A. K., Kauffman, R. M., MacEachern, S. N., Wilkins, J. R., Wilcox, P. P., &#8230; &#038; Bloomfield, C. D. (2010). Low cancer incidence rates in Ohio Amish. Cancer Causes &#038; Control, 21(1), 69-75.<\/li>\n<li>Thomas, M. K., Gilligan, A., Lawson, J., &#038; Lau, T. (2024). Breast Cancer Knowledge Among Amish and Mennonite Women. Journal of Cancer Education, 39, 691-697. DOI: 10.1007\/s13187-024-02452-7<\/li>\n<li>Cancer screening practices among Amish and non-Amish adults living in Ohio Appalachia. (2011). PubMed, PMID: 21729158.<\/li>\n<li>Northwestern University Feinberg School of Medicine. (2017). Amish longevity may be due to genetic 'fountain of youth&#8217;. Northwestern Now. https:\/\/news.northwestern.edu\/stories\/2017\/november\/amish-live-longer-healthier-internal-fountain-of-youth<\/li>\n<li>Danielson, M., Williams, A. A., Fitzmaurice, C. I., Frankki, S. M., &#038; Rosenstein, L. J. (2025). Treatment preferences and completion rates among oncology patients from Amish communities. JCO Oncology Practice, 21(10 suppl), 194. DOI: 10.1200\/OP.2025.21.10_suppl.194<\/li>\n<li>Time. (2018). Amish People Stay Healthy in Old Age. Here&#8217;s Their Secret. https:\/\/time.com\/5159857\/amish-people-stay-healthy-in-old-age-heres-their-secret\/<\/li>\n<li>Ohio State University Comprehensive Cancer Center. (2010). Amish Have Lower Rates Of Cancer, Ohio State Study Shows. https:\/\/cancer.osu.edu\/news\/amish-have-lower-rates-of-cancer-ohio-state-study-shows<\/li>\n<li>Biology Insights. (2025). Do the Amish Get Cancer? A Look at the Research. https:\/\/biologyinsights.com\/do-the-amish-get-cancer-a-look-at-the-research-2\/<\/li>\n<li>Biology Insights. (2026). Is Amish Food Healthy? What the Data Actually Shows. https:\/\/biologyinsights.com\/is-amish-food-healthy-what-the-data-actually-shows\/<\/li>\n<li>Snitker, S., &#038; Shuldiner, A. R. (2004). BMI in the Old Order Amish. Medicine &#038; Science in Sports &#038; Exercise, 36(8), 1447.<\/li>\n<li>Gillum, D. R., &#038; Staffileno, B. A. (2011). An integrative review of the current knowledge of cardiovascular disease and associated risk factors in the Old Order Amish. Journal of Transcultural Nursing, 22(2), 182-190. DOI: 10.1177\/1043659610395772<\/li>\n<li>LiveScience. (2008). How Amish Avoid Obesity: Physical Activity and the FTO Gene. https:\/\/www.livescience.com\/5087-amish-avoid-obesity.html<\/li>\n<\/ol>\n<p>  <!-- Boks stopki z informacj\u0105 o fundacji i wezwaniem do dzia\u0142ania --><\/p>\n<div style=\"background-color: #2d3748; color: #ffffff; padding: 24px; border-radius: 8px; margin-top: 40px; text-align: center;\">\n<h3 style=\"margin: 0 0 10px 0; font-size: 18px; color: #ffffff;\">Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka<\/h3>\n<p style=\"margin: 0 0 12px 0; font-size: 14px; color: #cbd5e0;\">KRS: 0001156897<\/p>\n<p>    <a href=\"https:\/\/lsja.pl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"display: inline-block; background-color: #3182ce; color: #ffffff; text-decoration: none; padding: 10px 20px; border-radius: 5px; font-weight: 600; font-size: 14px;\">Odwied\u017a nasz\u0105 stron\u0119: lsja.pl<\/a>\n  <\/div>\n<p>  <!-- Informacja o 1,5% podatku --><\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Przeka\u017c 1,5% podatku<\/h3>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\">Je\u015bli jeste\u015b podatnikiem PIT, mo\u017cesz przekaza\u0107 1,5% swojego podatku Fundacji Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka, wspieraj\u0105c nasze dzia\u0142ania edukacyjne i profilaktyk\u0119 zdrowotn\u0105.<\/p>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\"><strong>KRS partnera: 0000270261<\/strong><\/p>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\"><strong>Cel szczeg\u00f3\u0142owy: LSJA 28646<\/strong><\/p>\n<\/p><\/div>\n<p style=\"font-style: italic; color: #718096; margin-top: 30px; font-size: 14px;\"><em>Artyku\u0142 ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed podj\u0119ciem decyzji dotycz\u0105cych diety, aktywno\u015bci fizycznej lub leczenia skonsultuj si\u0119 z lekarzem.<\/em><\/p>\n<\/div>\n<p><!-- Koniec wpisu WordPress --><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka (LSJA) Autor: mgr in\u017c. Jakub Adamczyk Amisze zdrowsi ni\u017c reszta USA \u2013 co m\u00f3wi na ten temat nauka? Amisze, wsp\u00f3lnota religijna wywodz\u0105ca si\u0119 z XVI-wiecznej Europy, \u017cyj\u0105ca dzi\u015b g\u0142\u00f3wnie w Pensylwanii, Ohio i Indianie, od lat fascynuj\u0105 naukowc\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 zdrowiem publicznym. Odrzucaj\u0105c elektryczno\u015b\u0107, samochody i wi\u0119kszo\u015b\u0107 zdobyczy techniki, prowadz\u0105 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"pagelayer_contact_templates":[],"_pagelayer_content":"","footnotes":""},"categories":[4,5],"tags":[74,54,37,58],"class_list":["post-735","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-filar-ii-ochrona-srodowiska-oraz-pomoc-zwierzetom","category-filar-iii-rozwoj-edukacji-przedsiebiorczosci-i-coachingu","tag-blue-zone","tag-edukacja","tag-filar-3","tag-zdrowie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/735","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=735"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/735\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":738,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/735\/revisions\/738"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=735"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=735"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=735"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}