{"id":792,"date":"2026-09-10T09:42:57","date_gmt":"2026-09-10T09:42:57","guid":{"rendered":"https:\/\/lsja.pl\/?p=792"},"modified":"2026-09-04T09:43:23","modified_gmt":"2026-09-04T09:43:23","slug":"model-pruski-w-edukacji-geneza-mechanizmy-i-wyzwania-wspolczesnej-szkoly","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/lsja.pl\/en\/model-pruski-w-edukacji-geneza-mechanizmy-i-wyzwania-wspolczesnej-szkoly\/","title":{"rendered":"Model pruski w edukacji \u2013 geneza, mechanizmy i wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnej szko\u0142y"},"content":{"rendered":"<p><!DOCTYPE html><br \/>\n<html lang=\"pl\"><br \/>\n<head><br \/>\n    <meta charset=\"UTF-8\"><br \/>\n    <meta name=\"viewport\" content=\"width=device-width, initial-scale=1.0\"><br \/>\n    <meta name=\"description\" content=\"Geneza, mechanizmy i wsp\u00f3\u0142czesna krytyka modelu pruskiego w edukacji \u2013 od reform Fryderyka Wilhelma III i Wilhelma von Humboldta po badania nad motywacj\u0105 i alternatywy takie jak system fi\u0144ski. Opracowanie mgr in\u017c. Jakuba Adamczyka.\"><br \/>\n    <meta name=\"keywords\" content=\"model pruski w edukacji, system pruski, historia edukacji, Fryderyk Wilhelm III, Wilhelm von Humboldt, reforma szkolnictwa, teoria samodeterminacji, motywacja uczni\u00f3w, system fi\u0144ski, PISA, pedagogika, LSJA\"><br \/>\n    <meta name=\"author\" content=\"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\"><br \/>\n    <meta name=\"publisher\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n    <meta property=\"og:title\" content=\"Model pruski w edukacji \u2013 geneza, mechanizmy i wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnej szko\u0142y\"><br \/>\n    <meta property=\"og:description\" content=\"Jak XIX-wieczne Prusy ukszta\u0142towa\u0142y szko\u0142\u0119, w kt\u00f3rej uczymy si\u0119 do dzi\u015b? Analiza genezy, za\u0142o\u017ce\u0144 i naukowej krytyki modelu pruskiego w edukacji.\"><br \/>\n    <meta property=\"og:type\" content=\"article\"><br \/>\n    <meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/lsja.pl\"><br \/>\n    <meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/images\/model-pruski-edukacja.jpg\"><br \/>\n    <meta property=\"og:site_name\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n    <meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\"><br \/>\n    <meta name=\"twitter:title\" content=\"Model pruski w edukacji \u2013 geneza, mechanizmy i wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnej szko\u0142y\"><br \/>\n    <meta name=\"twitter:description\" content=\"Sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 dzisiejsza szko\u0142a? Historia i naukowa krytyka modelu pruskiego w edukacji.\"><br \/>\n    <meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-image-preview:large, max-snippet:-1, max-video-preview:-1\"><br \/>\n    <meta name=\"language\" content=\"Polish\"><br \/>\n    <meta name=\"revisit-after\" content=\"7 days\"><\/p>\n<p>    <!-- Schema.org Structured Data dla Google Scholar --><br \/>\n    <script type=\"application\/ld+json\">\n    {\n        \"@context\": \"https:\/\/schema.org\",\n        \"@type\": \"ScholarlyArticle\",\n        \"headline\": \"Model pruski w edukacji \u2013 geneza, mechanizmy i wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnej szko\u0142y\",\n        \"description\": \"Opracowanie omawiaj\u0105ce historyczn\u0105 genez\u0119 modelu pruskiego w edukacji, jego strukturalne za\u0142o\u017cenia, globaln\u0105 recepcj\u0119 oraz wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 krytyk\u0119 opart\u0105 na badaniach nad motywacj\u0105 i psychologi\u0105 rozwojow\u0105 dziecka\",\n        \"author\": {\n            \"@type\": \"Person\",\n            \"name\": \"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\",\n            \"affiliation\": {\n                \"@type\": \"Organization\",\n                \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n                \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\"\n            }\n        },\n        \"datePublished\": \"2026-09-04\",\n        \"dateModified\": \"2026-09-04\",\n        \"isAccessibleForFree\": true,\n        \"keywords\": [\"model pruski\", \"system edukacji\", \"historia szkolnictwa\", \"Wilhelm von Humboldt\", \"teoria samodeterminacji\", \"reforma edukacji\", \"system fi\u0144ski\"],\n        \"articleSection\": \"Edukacja i przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107\",\n        \"publisher\": {\n            \"@type\": \"Organization\",\n            \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n            \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\",\n            \"logo\": {\n                \"@type\": \"ImageObject\",\n                \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\/logo.png\"\n            }\n        },\n        \"mainEntity\": {\n            \"@type\": \"Thing\",\n            \"name\": \"Model pruski w edukacji\",\n            \"description\": \"System szkolnictwa masowego wprowadzony w Prusach na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku, kt\u00f3ry ukszta\u0142towa\u0142 struktur\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej szko\u0142y\"\n        }\n    }\n    <\/script><\/p>\n<p>    <!-- Schema.org Article Schema --><br \/>\n    <script type=\"application\/ld+json\">\n    {\n        \"@context\": \"https:\/\/schema.org\",\n        \"@type\": \"Article\",\n        \"headline\": \"Model pruski w edukacji \u2013 geneza, mechanizmy i wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnej szko\u0142y\",\n        \"image\": \"https:\/\/lsja.pl\/images\/model-pruski-edukacja.jpg\",\n        \"datePublished\": \"2026-09-04\",\n        \"dateModified\": \"2026-09-04\",\n        \"author\": {\n            \"@type\": \"Person\",\n            \"name\": \"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\"\n        },\n        \"publisher\": {\n            \"@type\": \"Organization\",\n            \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n            \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\"\n        },\n        \"description\": \"Geneza, mechanizmy i wsp\u00f3\u0142czesna krytyka modelu pruskiego w edukacji\"\n    }\n    <\/script><\/p>\n<p>    <title>Model pruski w edukacji \u2013 geneza, mechanizmy i wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnej szko\u0142y | LSJA<\/title><br \/>\n<\/head><br \/>\n<body><\/p>\n<p><!-- Pocz\u0105tek wpisu WordPress --><\/p>\n<div class=\"wp-post-lsja\" style=\"font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Segoe UI', Roboto, Helvetica, Arial, sans-serif; color: #2d3748; line-height: 1.7; font-size: 16px;\">\n<p>  <!-- Nag\u0142\u00f3wek \/ Boks wprowadzaj\u0105cy --><\/p>\n<div style=\"background-color: #f7fafc; border-left: 5px solid #2b6cb0; padding: 20px 24px; margin-bottom: 30px; border-radius: 0 8px 8px 0;\">\n<p style=\"margin: 0 0 8px 0; font-size: 13px; text-transform: uppercase; letter-spacing: 1px; color: #4a5568; font-weight: 700;\">Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka (LSJA)<\/p>\n<p style=\"margin: 0; font-style: italic; color: #718096; font-size: 15px;\">Autor: <strong>mgr in\u017c. Jakub Adamczyk<\/strong><\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Model pruski w edukacji \u2013 geneza, mechanizmy i wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnej szko\u0142y<\/h2>\n<p class=\"has-drop-cap\">Dzwonek oznajmiaj\u0105cy koniec lekcji, czterdziestopi\u0119ciominutowe jednostki dydaktyczne, rz\u0119dy \u0142awek zwr\u00f3cone w stron\u0119 tablicy, podzia\u0142 uczni\u00f3w na klasy wed\u0142ug rocznika, sztywna podstawa programowa i egzamin ko\u0144cz\u0105cy dany etap kszta\u0142cenia \u2013 ten obraz szko\u0142y towarzyszy niemal ka\u017cdemu mieszka\u0144cowi kraj\u00f3w rozwini\u0119tych i wydaje si\u0119 czym\u015b oczywistym, wr\u0119cz naturalnym sposobem organizacji nauczania. Tymczasem struktura ta nie jest ani wieczna, ani neutralna \u015bwiatopogl\u0105dowo. Powsta\u0142a w konkretnym momencie historycznym \u2013 w Prusach prze\u0142omu XVIII i XIX wieku \u2013 jako odpowied\u017a na potrzeby \u00f3wczesnego pa\u0144stwa absolutnego, a nast\u0119pnie zmilitaryzowanego i d\u0105\u017c\u0105cego do odbudowy pot\u0119gi po kl\u0119sce w wojnach napoleo\u0144skich. Niniejsze opracowanie przedstawia genez\u0119 modelu pruskiego, jego strukturalne za\u0142o\u017cenia, drog\u0119, jak\u0105 przeby\u0142 on do szk\u00f3\u0142 na ca\u0142ym \u015bwiecie, w tym do Polski, a tak\u017ce wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 krytyk\u0119 formu\u0142owan\u0105 na gruncie psychologii rozwojowej i bada\u0144 nad motywacj\u0105 cz\u0142owieka.<\/p>\n<p>Znajomo\u015b\u0107 tej historii ma znaczenie praktyczne, nie tylko akademickie. Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka w ramach swojego III filaru dzia\u0142alno\u015bci \u2013 rozwoju edukacji, przedsi\u0119biorczo\u015bci i coachingu \u2013 od lat obserwuje, jak g\u0142\u0119boko odziedziczone wzorce organizacji nauczania wp\u0142ywaj\u0105 na motywacj\u0119, kreatywno\u015b\u0107 i poczucie sprawczo\u015bci dzieci i m\u0142odzie\u017cy. Zrozumienie, sk\u0105d pochodzi model, w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas by\u0142a kszta\u0142cona, pozwala \u015bwiadomie oceni\u0107 jego mocne strony oraz ograniczenia i poszukiwa\u0107 rozwi\u0105za\u0144 lepiej dostosowanych do wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy o rozwoju cz\u0142owieka.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Geneza historyczna: od obowi\u0105zku szkolnego do reformy narodowej<\/h2>\n<p>Korzenie pruskiego systemu edukacji si\u0119gaj\u0105 pocz\u0105tku XVIII wieku. Ju\u017c w 1717 roku kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm I wprowadzi\u0142 w swoim pa\u0144stwie obowi\u0105zek szkolny obejmuj\u0105cy nauk\u0119 czytania, pisania i podstawowych rachunk\u00f3w, wspierany finansowo i organizacyjnie przez duchownego Johanna Juliusa Heckera, kt\u00f3ry zak\u0142ada\u0142 szko\u0142y dla dzieci z ni\u017cszych warstw spo\u0142ecznych. By\u0142 to jeden z pierwszych w Europie przyk\u0142ad\u00f3w powszechnej, zorganizowanej przez pa\u0144stwo edukacji elementarnej, wcze\u015bniej zarezerwowanej g\u0142\u00f3wnie dla elit.<\/p>\n<p>Decyduj\u0105cy impuls do przekszta\u0142cenia tego systemu w nowoczesn\u0105, og\u00f3lnokrajow\u0105 struktur\u0119 edukacyjn\u0105 przynios\u0142a jednak kl\u0119ska Prus w wojnach z Napoleonem, a zw\u0142aszcza druzgoc\u0105ca pora\u017cka w bitwach pod Jen\u0105 i Auerstedt w 1806 roku. Elity pruskie uzna\u0142y, \u017ce przyczyn\u0105 upadku pa\u0144stwa by\u0142a nie tylko s\u0142abo\u015b\u0107 armii, lecz g\u0142\u0119bszy deficyt wykszta\u0142conych, zdyscyplinowanych i lojalnych obywateli oraz urz\u0119dnik\u00f3w. W odpowiedzi kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III zainicjowa\u0142 szeroko zakrojone reformy polityczne, wojskowe i edukacyjne, kt\u00f3rych architektem w obszarze szkolnictwa i szkolnictwa wy\u017cszego zosta\u0142 filozof i lingwista Wilhelm von Humboldt, mianowany w 1809 roku szefem sekcji kultury i o\u015bwiaty w pruskim Ministerstwie Spraw Wewn\u0119trznych.<\/p>\n<p>Warto podkre\u015bli\u0107 istotny paradoks tej reformy. Humboldt, tw\u00f3rca Uniwersytetu Berli\u0144skiego za\u0142o\u017conego w 1810 roku, kierowa\u0142 si\u0119 idea\u0142em neohumanistycznym \u2013 d\u0105\u017cy\u0142 do wszechstronnego, wolnego od ogranicze\u0144 stanowych i maj\u0105tkowych kszta\u0142cenia jednostki (Bildung), \u0142\u0105czenia nauczania z badaniami naukowymi oraz zapewnienia wyk\u0142adowcom i studentom szerokiej autonomii intelektualnej (Lernfreiheit). Ten model, wdro\u017cony na poziomie uniwersyteckim, okaza\u0142 si\u0119 niezwykle wp\u0142ywowy i do dzi\u015b stanowi fundament nowoczesnego uniwersytetu badawczego na ca\u0142ym \u015bwiecie. Jednocze\u015bnie jednak na poziomie szkolnictwa powszechnego i \u015bredniego ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnolegle znacznie bardziej zdyscyplinowany, ustandaryzowany model nauczania masowego, kt\u00f3rego g\u0142\u00f3wnym celem by\u0142o wychowanie pos\u0142usznych, zdyscyplinowanych i lojalnych wobec pa\u0144stwa obywateli oraz \u017co\u0142nierzy, zdolnych sprawnie funkcjonowa\u0107 w zhierarchizowanych strukturach administracji i armii.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Strukturalne cechy modelu pruskiego<\/h2>\n<p>Model pruski wprowadzi\u0142 szereg rozwi\u0105za\u0144 organizacyjnych, kt\u00f3re okaza\u0142y si\u0119 na tyle trwa\u0142e, \u017ce w du\u017cej mierze przetrwa\u0142y do dzi\u015b w niemal niezmienionej formie. Do najwa\u017cniejszych z nich nale\u017c\u0105:<\/p>\n<ul style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li><strong>Podzia\u0142 uczni\u00f3w na klasy wed\u0142ug wieku (rocznika)<\/strong> \u2013 niezale\u017cnie od indywidualnego tempa rozwoju, zainteresowa\u0144 czy uzdolnie\u0144 dziecka,<\/li>\n<li><strong>Sztywny, odg\u00f3rnie narzucony program nauczania<\/strong> \u2013 jednolity dla ca\u0142ego pa\u0144stwa, niepozostawiaj\u0105cy wiele przestrzeni na indywidualizacj\u0119 \u015bcie\u017cki edukacyjnej,<\/li>\n<li><strong>Podzia\u0142 dnia na jednostki lekcyjne wyznaczane dzwonkiem<\/strong> \u2013 regularny, powtarzalny rytm nauczania, niezale\u017cny od naturalnego przebiegu procesu poznawczego,<\/li>\n<li><strong>Hierarchiczna struktura nadzoru<\/strong> \u2013 nauczyciel jako przeka\u017anik odg\u00f3rnie ustalonej wiedzy, podlegaj\u0105cy inspektorom i w\u0142adzy o\u015bwiatowej,<\/li>\n<li><strong>Egzamin standaryzowany ko\u0144cz\u0105cy dany etap kszta\u0142cenia<\/strong> \u2013 w Prusach funkcj\u0119 t\u0119 pe\u0142ni\u0142a matura (Abitur), wprowadzona w 1788 roku i rozpowszechniona na wszystkie szko\u0142y \u015brednie do 1812 roku, stanowi\u0105ca warunek dost\u0119pu do zawod\u00f3w wymagaj\u0105cych wy\u017cszego wykszta\u0142cenia oraz stanowisk w administracji pa\u0144stwowej,<\/li>\n<li><strong>Powszechny obowi\u0105zek szkolny egzekwowany przez pa\u0144stwo<\/strong> \u2013 nauka jako obowi\u0105zek obywatelski, a nie wy\u0142\u0105cznie indywidualny wyb\u00f3r rodziny.<\/li>\n<\/ul>\n<p>System ten okaza\u0142 si\u0119 niezwykle skuteczny w realizacji celu, dla kt\u00f3rego zosta\u0142 stworzony: w ci\u0105gu kilku dekad Prusy osi\u0105gn\u0119\u0142y jeden z najwy\u017cszych na \u015bwiecie wska\u017anik\u00f3w powszechnej alfabetyzacji, a sprawnie funkcjonuj\u0105ca kadra urz\u0119dnicza i wojskowa przyczyni\u0142a si\u0119 do odbudowy pot\u0119gi pa\u0144stwa. Sukces ten sprawi\u0142, \u017ce model pruski sta\u0142 si\u0119 punktem odniesienia dla reformator\u00f3w o\u015bwiaty w innych krajach.<\/p>\n<p>  <!-- Wyr\u00f3\u017cniony boks informacyjny --><\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Ciekawostka historyczna<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\">Ameryka\u0144ski reformator o\u015bwiaty Horace Mann odwiedzi\u0142 Prusy w 1843 roku i pod wra\u017ceniem tamtejszej organizacji szkolnictwa przeni\u00f3s\u0142 jego za\u0142o\u017cenia do Stan\u00f3w Zjednoczonych. W 1852 roku stan Massachusetts jako pierwszy w USA wprowadzi\u0142 powszechny, ustandaryzowany system szkolny wzorowany na modelu pruskim, co zapocz\u0105tkowa\u0142o jego rozpowszechnienie w ameryka\u0144skim szkolnictwie publicznym.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Globalna recepcja modelu i jego droga do Polski<\/h2>\n<p>Model pruski, dzi\u0119ki swojej skuteczno\u015bci w zakresie alfabetyzacji i standaryzacji, w drugiej po\u0142owie XIX i na pocz\u0105tku XX wieku zosta\u0142 przej\u0119ty, w r\u00f3\u017cnym stopniu, przez systemy o\u015bwiatowe wielu pa\u0144stw \u2013 mi\u0119dzy innymi Japonii, Stan\u00f3w Zjednoczonych oraz kraj\u00f3w Europy \u015arodkowej. Do Polski trafi\u0142 on wraz z odzyskaniem niepodleg\u0142o\u015bci w 1919 roku, kiedy to nowo powsta\u0142e pa\u0144stwo, buduj\u0105c od podstaw system szkolnictwa powszechnego, w du\u017cej mierze opar\u0142o si\u0119 na organizacyjnych wzorcach wypracowanych wcze\u015bniej w zaborze pruskim. Struktura klas rocznikowych, jednolita podstawa programowa, jednostki lekcyjne wyznaczane dzwonkiem oraz egzaminy ko\u0144cz\u0105ce poszczeg\u00f3lne etapy edukacji przetrwa\u0142y \u2013 z licznymi modyfikacjami \u2013 kolejne ustroje polityczne i reformy o\u015bwiatowe, pozostaj\u0105c rozpoznawalnym rdzeniem organizacyjnym polskiej szko\u0142y do dzi\u015b.<\/p>\n<p>Warto zaznaczy\u0107, \u017ce krytycy modelu pruskiego wskazuj\u0105, i\u017c w swojej pierwotnej, XIX-wiecznej formie mia\u0142 on wyra\u017anie s\u0142u\u017cy\u0107 nie tylko upowszechnieniu wiedzy, lecz r\u00f3wnie\u017c kszta\u0142towaniu postawy pos\u0142usze\u0144stwa wobec formalnego autorytetu oraz przygotowaniu obywateli do sprawnego funkcjonowania w zhierarchizowanych strukturach fabryk, urz\u0119d\u00f3w i wojska epoki rewolucji przemys\u0142owej. Uczniowie w tym modelu byli grupowani wy\u0142\u0105cznie na podstawie rocznika, a nie zainteresowa\u0144, uzdolnie\u0144 czy indywidualnego tempa rozwoju, co \u2013 zdaniem cz\u0119\u015bci badaczy o\u015bwiaty \u2013 w znacz\u0105cy spos\u00f3b ogranicza\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 indywidualizacji nauczania.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka: co m\u00f3wi psychologia motywacji<\/h2>\n<p>Ponad dwie\u015bcie lat po wprowadzeniu modelu pruskiego dysponujemy znacznie szersz\u0105 wiedz\u0105 na temat mechanizm\u00f3w ludzkiej motywacji i rozwoju poznawczego, ni\u017c mieli do niej dost\u0119p XIX-wieczni reformatorzy o\u015bwiaty. Jednym z najlepiej ugruntowanych empirycznie uj\u0119\u0107 teoretycznych w tym obszarze jest teoria samodeterminacji (self-determination theory, SDT), rozwijana od lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku przez psycholog\u00f3w Richarda M. Ryana i Edwarda L. Deciego. Zgodnie z t\u0105 teori\u0105, trwa\u0142e zaanga\u017cowanie, dobrostan psychiczny i wysoka jako\u015b\u0107 uczenia si\u0119 zale\u017c\u0105 od zaspokojenia trzech podstawowych potrzeb psychologicznych: autonomii, poczucia kompetencji oraz relacyjno\u015bci (poczucia wi\u0119zi z innymi).<\/p>\n<p>Badania prowadzone w ramach tego nurtu konsekwentnie wskazuj\u0105, \u017ce motywacja wewn\u0119trzna oraz dobrze zinternalizowane formy motywacji zewn\u0119trznej przewiduj\u0105 szereg pozytywnych efekt\u00f3w edukacyjnych na r\u00f3\u017cnych poziomach kszta\u0142cenia i w r\u00f3\u017cnych kontekstach kulturowych, a s\u0105 one wzmacniane przez praktyki nauczycielskie wspieraj\u0105ce autonomi\u0119 ucznia. Co istotne, badacze zwracaj\u0105 uwag\u0119 na dynamiczny zwi\u0105zek mi\u0119dzy motywacj\u0105 nauczycieli a motywacj\u0105 uczni\u00f3w \u2013 sami nauczyciele funkcjonuj\u0105cy w systemach silnie kontroluj\u0105cych i podporz\u0105dkowanych sztywnym odg\u00f3rnym wymaganiom wykazuj\u0105 ni\u017cszy poziom motywacji autonomicznej, co przek\u0142ada si\u0119 na jako\u015b\u0107 ich pracy z uczniami.<\/p>\n<p>Klasyczne ju\u017c eksperymenty z zakresu psychologii edukacyjnej dostarczaj\u0105 dodatkowych argument\u00f3w przeciwko nadmiernemu poleganiu na kontroli, ocenach i egzaminach jako g\u0142\u00f3wnych narz\u0119dziach motywowania do nauki. Badania pokaza\u0142y na przyk\u0142ad, \u017ce uczniowie ucz\u0105cy si\u0119 materia\u0142u z my\u015bl\u0105 o jego praktycznym zastosowaniu wykazywali wy\u017cszy poziom motywacji wewn\u0119trznej i g\u0142\u0119bsze rozumienie tre\u015bci ni\u017c uczniowie, kt\u00f3rzy uczyli si\u0119 tego samego materia\u0142u z perspektyw\u0105 zbli\u017caj\u0105cego si\u0119 testu \u2013 w tym drugim przypadku kr\u00f3tkoterminowy wzrost wynik\u00f3w w odtwarzaniu fakt\u00f3w okazywa\u0142 si\u0119 nietrwa\u0142y i zanika\u0142 ju\u017c po tygodniu. Rezultaty te podwa\u017caj\u0105 skuteczno\u015b\u0107 modelu opartego niemal wy\u0142\u0105cznie na standaryzowanym egzaminowaniu jako mechanizmie nap\u0119dzaj\u0105cym trwa\u0142e uczenie si\u0119.<\/p>\n<p>  <!-- Boks profilaktyki --><\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Trzy potrzeby psychologiczne wed\u0142ug teorii samodeterminacji<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\"><strong>Autonomia<\/strong> \u2013 poczucie, \u017ce dzia\u0142anie wynika z w\u0142asnego wyboru, a nie z zewn\u0119trznego przymusu. <strong>Kompetencja<\/strong> \u2013 poczucie skuteczno\u015bci i mo\u017cliwo\u015bci rozwoju umiej\u0119tno\u015bci. <strong>Relacyjno\u015b\u0107<\/strong> \u2013 poczucie wi\u0119zi i przynale\u017cno\u015bci do grupy. Zaspokojenie tych trzech potrzeb sprzyja motywacji wewn\u0119trznej, natomiast systemy oparte g\u0142\u00f3wnie na kontroli, nagrodach i karach os\u0142abiaj\u0105 j\u0105 na rzecz motywacji zewn\u0119trznej, mniej trwa\u0142ej i mniej sprzyjaj\u0105cej g\u0142\u0119bokiemu uczeniu si\u0119.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Alternatywy: czego uczy przyk\u0142ad Finlandii<\/h2>\n<p>Jednym z najcz\u0119\u015bciej przywo\u0142ywanych przyk\u0142ad\u00f3w odej\u015bcia od czystego modelu pruskiego jest reforma fi\u0144skiego systemu edukacji, prowadzona konsekwentnie od lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku. Fi\u0144scy reformatorzy zrezygnowali z rywalizacji mi\u0119dzy szko\u0142ami oraz z odg\u00f3rnie narzuconych, szczeg\u00f3\u0142owych standard\u00f3w nauczania na rzecz wsp\u00f3\u0142pracy, du\u017cej autonomii nauczycieli i ograniczenia liczby egzamin\u00f3w zewn\u0119trznych \u2013 uczniowie w Finlandii praktycznie nie s\u0105 poddawani standaryzowanemu testowaniu a\u017c do szesnastego roku \u017cycia. W pierwszych latach nauki nacisk k\u0142adziony jest nie na wynik akademicki, lecz na przygotowanie dziecka do dalszego uczenia si\u0119 i odnalezienie w\u0142asnych zainteresowa\u0144.<\/p>\n<p>Skuteczno\u015b\u0107 tego podej\u015bcia potwierdzi\u0142y wyniki mi\u0119dzynarodowego badania PISA (Programme for International Student Assessment), prowadzonego przez OECD od 2000 roku, w kt\u00f3rym Finlandia od lat zajmuje czo\u0142owe pozycje, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c si\u0119 przy tym wyj\u0105tkowo ma\u0142ym zr\u00f3\u017cnicowaniem wynik\u00f3w mi\u0119dzy najlepszymi i najs\u0142abszymi uczniami. Warto jednak zachowa\u0107 naukowy dystans: cz\u0119\u015b\u0107 badaczy o\u015bwiaty zwraca uwag\u0119, \u017ce sukces fi\u0144ski wynika z wielu splecionych ze sob\u0105 czynnik\u00f3w \u2013 wysokiego presti\u017cu i starannego wykszta\u0142cenia nauczycieli, stabilno\u015bci polityki o\u015bwiatowej niezale\u017cnej od zmian rz\u0105d\u00f3w, inwestycji w specjalistyczne wsparcie pedagogiczne i psychologiczne w ka\u017cdej szkole oraz szerszego kontekstu spo\u0142ecznej r\u00f3wno\u015bci \u2013 a nie wy\u0142\u0105cznie samej rezygnacji ze standaryzowanego testowania. Krytycznie oceniana jest te\u017c mi\u0119dzynarodowa moda na proste kopiowanie \u201emodelu fi\u0144skiego\u201d bez uwzgl\u0119dnienia lokalnego kontekstu spo\u0142ecznego i instytucjonalnego.<\/p>\n<p>Interesuj\u0105cym kontrapunktem s\u0105 r\u00f3wnie\u017c reformy przeprowadzone w ramach tzw. globalnego ruchu reform edukacyjnych (Global Education Reform Movement, GERM), kt\u00f3ry \u2013 w odr\u00f3\u017cnieniu od podej\u015bcia fi\u0144skiego \u2013 promowa\u0142 w wielu krajach OECD wprowadzanie konkurencji mi\u0119dzy szko\u0142ami, standaryzowanego testowania oraz mierzalnych wska\u017anik\u00f3w jako narz\u0119dzi podnoszenia jako\u015bci nauczania. Zdaniem cz\u0119\u015bci badaczy edukacji por\u00f3wnawczej, tego rodzaju podej\u015bcie, mimo deklarowanych dobrych intencji, w praktyce cz\u0119sto odtwarza logik\u0119 modelu pruskiego \u2013 z naciskiem na to, co policzalne, kosztem ca\u0142o\u015bciowego rozwoju dziecka.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Perspektywa Fundacji: edukacja sprzyjaj\u0105ca autonomii<\/h2>\n<p>Ta obserwacja jest zgodna z tym, co na co dzie\u0144 widzimy w pracy Fundacji Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka. W ramach III filaru naszej dzia\u0142alno\u015bci \u2013 rozwoju edukacji, przedsi\u0119biorczo\u015bci i coachingu \u2013 konsekwentnie promujemy podej\u015bcie, w kt\u00f3rym dziecko i m\u0142ody doros\u0142y traktowani s\u0105 jako aktywni uczestnicy w\u0142asnego procesu uczenia si\u0119, a nie bierni odbiorcy odg\u00f3rnie narzuconego programu. Nasze do\u015bwiadczenia potwierdzaj\u0105, \u017ce skuteczne wspieranie rozwoju edukacyjnego wymaga jednoczesnego dzia\u0142ania na kilku poziomach:<\/p>\n<ul style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li><strong>budowania autonomii<\/strong> \u2013 dawania przestrzeni na wyb\u00f3r, inicjatyw\u0119 i odpowiedzialno\u015b\u0107 za w\u0142asn\u0105 nauk\u0119,<\/li>\n<li><strong>rozwijania poczucia kompetencji<\/strong> \u2013 poprzez zadania dostosowane do realnych mo\u017cliwo\u015bci, daj\u0105ce poczucie stopniowego post\u0119pu,<\/li>\n<li><strong>wzmacniania relacyjno\u015bci<\/strong> \u2013 budowania relacji opartej na zaufaniu mi\u0119dzy uczniem, nauczycielem, mentorem czy coachem,<\/li>\n<li><strong>edukacji do przedsi\u0119biorczo\u015bci<\/strong> \u2013 rozwijania kreatywno\u015bci, samodzielno\u015bci i gotowo\u015bci do podejmowania inicjatywy, kompetencji szczeg\u00f3lnie trudnych do wykszta\u0142cenia w modelu opartym wy\u0142\u0105cznie na odtwarzaniu narzuconej wiedzy.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Nie oznacza to, rzecz jasna, \u017ce wszystkie elementy dziedzictwa modelu pruskiego nale\u017cy odrzuci\u0107. Powszechny, egzekwowany przez pa\u0144stwo dost\u0119p do edukacji, jasno okre\u015blone standardy jako\u015bci nauczania czy zorganizowana struktura instytucjonalna to niew\u0105tpliwe osi\u0105gni\u0119cia cywilizacyjne, z kt\u00f3rych korzysta dzi\u015b wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u015bwiata. Wyzwaniem wsp\u00f3\u0142czesnej pedagogiki nie jest wi\u0119c ca\u0142kowite zniesienie struktury, lecz jej przebudowa w duchu wiedzy o tym, co rzeczywi\u015bcie sprzyja trwa\u0142emu uczeniu si\u0119, zaanga\u017cowaniu i zdrowiu psychicznemu dzieci i m\u0142odzie\u017cy.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Podsumowanie<\/h2>\n<p>Model pruski w edukacji powsta\u0142 w konkretnych okoliczno\u015bciach historycznych \u2013 jako odpowied\u017a absolutystycznego, a nast\u0119pnie zreformowanego po kl\u0119skach napoleo\u0144skich pa\u0144stwa pruskiego na potrzeb\u0119 wykszta\u0142cenia pos\u0142usznych, zdyscyplinowanych i pi\u015bmiennych obywateli, urz\u0119dnik\u00f3w i \u017co\u0142nierzy. Jego strukturalne rozwi\u0105zania \u2013 podzia\u0142 na klasy rocznikowe, sztywny program nauczania, jednostki lekcyjne wyznaczane dzwonkiem oraz standaryzowany egzamin ko\u0144cz\u0105cy etap kszta\u0142cenia \u2013 okaza\u0142y si\u0119 na tyle skuteczne w realizacji \u00f3wczesnych cel\u00f3w i na tyle trwa\u0142e organizacyjnie, \u017ce w mniej lub bardziej zmodyfikowanej formie funkcjonuj\u0105 w szko\u0142ach na ca\u0142ym \u015bwiecie, w tym w Polsce, do dzi\u015b. Wsp\u00f3\u0142czesna psychologia edukacyjna, w szczeg\u00f3lno\u015bci badania prowadzone w ramach teorii samodeterminacji, oraz przyk\u0142ady reform takich jak fi\u0144ska, dostarczaj\u0105 jednak przekonuj\u0105cych argument\u00f3w, \u017ce dalszy rozw\u00f3j system\u00f3w o\u015bwiatowych wymaga wi\u0119kszego nacisku na autonomi\u0119, poczucie kompetencji i relacyjno\u015b\u0107 uczni\u00f3w, a mniejszego \u2013 na kontrol\u0119 i standaryzowane testowanie jako jedyne narz\u0119dzia oceny jako\u015bci nauczania.<\/p>\n<p>  <!-- Przycisk do zrzutki - PRZED BIBLIOGRAFI\u0104 --><\/p>\n<div style=\"text-align: center; margin-top: 40px; margin-bottom: 40px;\">\n    <a href=\"https:\/\/zrzutka.pl\/kt2t2s\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"display: inline-block; background-color: #1a5fa0; color: #ffffff; text-decoration: none; padding: 15px 40px; border-radius: 5px; font-weight: 600; font-size: 16px;\">Wspom\u00f3\u017c Fundacj\u0119 &#8211; Przeka\u017c Darowizn\u0119<\/a>\n  <\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Bibliografia i \u017ar\u00f3d\u0142a naukowe<\/h2>\n<ol style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li>Melton, J. V. H. (1988). Absolutism and the Eighteenth-Century Origins of Compulsory Schooling in Prussia and Austria. Cambridge University Press.<\/li>\n<li>Gillis, J. R. (1983). Youth and History: Tradition and Change in European Age Relations, 1770\u2013Present (2nd ed.). Academic Press.<\/li>\n<li>Clark, C. (2006). Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600\u20131947. Harvard University Press.<\/li>\n<li>Sorkin, D. (1983). Wilhelm von Humboldt: The Theory and Practice of Self-Formation (Bildung), 1791\u20131810. Journal of the History of Ideas, 44(1), 55-73.<\/li>\n<li>Anderson, R. D. (2004). European Universities from the Enlightenment to 1914. Oxford University Press.<\/li>\n<li>Ringer, F. K. (1979). Education and Society in Modern Europe. Indiana University Press.<\/li>\n<li>Print, M., &#038; Coleman, D. (2003). Towards Understanding of Social Capital and Citizenship Education. Cambridge Journal of Education, 33(1), 123-149.<\/li>\n<li>Deci, E. L., &#038; Ryan, R. M. (2000). The &#8222;What&#8221; and &#8222;Why&#8221; of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227-268.<\/li>\n<li>Ryan, R. M., &#038; Deci, E. L. (2020). Intrinsic and Extrinsic Motivation from a Self-Determination Theory Perspective: Definitions, Theory, Practices, and Future Directions. Contemporary Educational Psychology, 61, 101860. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.cedpsych.2020.101860<\/li>\n<li>Guay, F. (2022). Applying Self-Determination Theory to Education: Regulations Types, Psychological Needs, and Autonomy Supporting Behaviors. Canadian Journal of School Psychology, 37(1), 75-92.<\/li>\n<li>Grolnick, W. S., &#038; Ryan, R. M. (1987). Autonomy in Children&#8217;s Learning: An Experimental and Individual Difference Investigation. Journal of Personality and Social Psychology, 52(5), 890-898.<\/li>\n<li>Sahlberg, P. (2011). Finnish Lessons: What Can the World Learn from Educational Change in Finland? Teachers College Press.<\/li>\n<li>OECD. (2023). PISA 2022 Results: Factsheets \u2013 Finland. OECD Publishing.<\/li>\n<li>Hargreaves, A., Hal\u00e1sz, G., &#038; Pont, B. (2008). The Finnish Approach to System Leadership. In Improving School Leadership, Volume 2: Case Studies on System Leadership. OECD Publishing.<\/li>\n<li>Sahlberg, P. (2011). The Fourth Way of Finland. Journal of Educational Change, 12(2), 173-185.<\/li>\n<li>Gray, P. (2013). Free to Learn: Why Unleashing the Instinct to Play Will Make Our Children Happier, More Self-Reliant, and Better Students for Life. Basic Books.<\/li>\n<li>Robinson, K., &#038; Aronica, L. (2015). Creative Schools: The Grassroots Revolution That&#8217;s Transforming Education. Viking.<\/li>\n<\/ol>\n<p>  <!-- Boks stopki z informacj\u0105 o fundacji i wezwaniem do dzia\u0142ania --><\/p>\n<div style=\"background-color: #2d3748; color: #ffffff; padding: 24px; border-radius: 8px; margin-top: 40px; text-align: center;\">\n<h3 style=\"margin: 0 0 10px 0; font-size: 18px; color: #ffffff;\">Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka<\/h3>\n<p style=\"margin: 0 0 12px 0; font-size: 14px; color: #cbd5e0;\">KRS: 0001156897<\/p>\n<p>    <a href=\"https:\/\/lsja.pl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" style=\"display: inline-block; background-color: #3182ce; color: #ffffff; text-decoration: none; padding: 10px 20px; border-radius: 5px; font-weight: 600; font-size: 14px;\">Odwied\u017a nasz\u0105 stron\u0119: lsja.pl<\/a>\n  <\/div>\n<p>  <!-- Informacja o 1,5% podatku --><\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Przeka\u017c 1,5% podatku<\/h3>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\">Je\u015bli jeste\u015b podatnikiem PIT, mo\u017cesz przekaza\u0107 1,5% swojego podatku Fundacji Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka, wspieraj\u0105c nasze dzia\u0142ania edukacyjne, spo\u0142eczne i na rzecz ochrony \u015brodowiska.<\/p>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\"><strong>KRS partnera: 0000270261<\/strong><\/p>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\"><strong>Cel szczeg\u00f3\u0142owy: LSJA 28646<\/strong><\/p>\n<\/p><\/div>\n<p style=\"font-style: italic; color: #718096; margin-top: 30px; font-size: 14px;\"><em>Artyku\u0142 ma charakter edukacyjny i popularnonaukowy. Nie stanowi rekomendacji konkretnych rozwi\u0105za\u0144 systemowych ani programowych \u2013 decyzje dotycz\u0105ce organizacji edukacji dziecka warto konsultowa\u0107 z pedagogami i specjalistami w danej plac\u00f3wce o\u015bwiatowej.<\/em><\/p>\n<\/div>\n<p><!-- Koniec wpisu WordPress --><br \/>\n<\/body><br \/>\n<\/html><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Model pruski w edukacji \u2013 geneza, mechanizmy i wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnej szko\u0142y | LSJA Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka (LSJA) Autor: mgr in\u017c. Jakub Adamczyk Model pruski w edukacji \u2013 geneza, mechanizmy i wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnej szko\u0142y Dzwonek oznajmiaj\u0105cy koniec lekcji, czterdziestopi\u0119ciominutowe jednostki dydaktyczne, rz\u0119dy \u0142awek zwr\u00f3cone w stron\u0119 tablicy, podzia\u0142 uczni\u00f3w na klasy wed\u0142ug rocznika, sztywna [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"pagelayer_contact_templates":[],"_pagelayer_content":"","footnotes":""},"categories":[5],"tags":[54,37],"class_list":["post-792","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-filar-iii-rozwoj-edukacji-przedsiebiorczosci-i-coachingu","tag-edukacja","tag-filar-3"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/792","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=792"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/792\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":795,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/792\/revisions\/795"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=792"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=792"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=792"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}