{"id":817,"date":"2026-09-16T08:32:00","date_gmt":"2026-09-16T08:32:00","guid":{"rendered":"https:\/\/lsja.pl\/?p=817"},"modified":"2026-09-10T05:32:49","modified_gmt":"2026-09-10T05:32:49","slug":"jesienna-melancholia-biologia-epidemiologia-i-skuteczne-strategie-radzenia-sobie-ze-spadkiem-nastroju","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/lsja.pl\/en\/jesienna-melancholia-biologia-epidemiologia-i-skuteczne-strategie-radzenia-sobie-ze-spadkiem-nastroju\/","title":{"rendered":"Jesienna melancholia \u2013 biologia, epidemiologia i skuteczne strategie radzenia sobie ze spadkiem nastroju"},"content":{"rendered":"<p><!DOCTYPE html><br \/>\n<html lang=\"pl\"><br \/>\n<head><br \/>\n    <meta charset=\"UTF-8\"><br \/>\n    <meta name=\"viewport\" content=\"width=device-width, initial-scale=1.0\"><br \/>\n    <meta name=\"description\" content=\"Jesienna melancholia i sezonowe zaburzenia afektywne (SAD): mechanizmy biologiczne, epidemiologia, objawy oraz sprawdzone metody radzenia sobie ze spadkiem nastroju jesieni\u0105. Poradnik naukowy mgr in\u017c. Jakuba Adamczyka.\"><br \/>\n    <meta name=\"keywords\" content=\"jesienna melancholia, sezonowe zaburzenia afektywne, SAD, chandra jesienna, depresja sezonowa, fototerapia, witamina D, rytm dobowy, zdrowie psychiczne jesieni\u0105\"><br \/>\n    <meta name=\"author\" content=\"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\"><br \/>\n    <meta name=\"publisher\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n    <meta property=\"og:title\" content=\"Jesienna melancholia \u2013 biologia, epidemiologia i skuteczne strategie radzenia sobie ze spadkiem nastroju\"><br \/>\n    <meta property=\"og:description\" content=\"Kompleksowy przewodnik po jesiennej melancholii i sezonowych zaburzeniach afektywnych (SAD): przyczyny, objawy i metody wsparcia, oparte na aktualnych badaniach naukowych.\"><br \/>\n    <meta property=\"og:type\" content=\"article\"><br \/>\n    <meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/lsja.pl\"><br \/>\n    <meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/lsja.pl\/images\/jesienna-melancholia.jpg\"><br \/>\n    <meta property=\"og:site_name\" content=\"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\"><br \/>\n    <meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\"><br \/>\n    <meta name=\"twitter:title\" content=\"Jesienna melancholia \u2013 biologia, epidemiologia i skuteczne strategie radzenia sobie ze spadkiem nastroju\"><br \/>\n    <meta name=\"twitter:description\" content=\"Poradnik naukowy o jesiennej melancholii i sezonowych zaburzeniach nastroju: przyczyny, objawy, profilaktyka i leczenie.\"><br \/>\n    <meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-image-preview:large, max-snippet:-1, max-video-preview:-1\"><br \/>\n    <meta name=\"language\" content=\"Polish\"><br \/>\n    <meta name=\"revisit-after\" content=\"7 days\"><\/p>\n<p>    <!-- Schema.org Structured Data dla Google Scholar --><br \/>\n    <script type=\"application\/ld+json\">\n    {\n        \"@context\": \"https:\/\/schema.org\",\n        \"@type\": \"ScholarlyArticle\",\n        \"headline\": \"Jesienna melancholia \u2013 biologia, epidemiologia i skuteczne strategie radzenia sobie ze spadkiem nastroju\",\n        \"description\": \"Kompleksowe om\u00f3wienie mechanizm\u00f3w biologicznych, epidemiologii, objaw\u00f3w oraz opartych na dowodach naukowych metod przeciwdzia\u0142ania jesiennej melancholii i sezonowym zaburzeniom afektywnym (SAD)\",\n        \"author\": {\n            \"@type\": \"Person\",\n            \"name\": \"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\",\n            \"affiliation\": {\n                \"@type\": \"Organization\",\n                \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n                \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\"\n            }\n        },\n        \"datePublished\": \"2026-09-10\",\n        \"dateModified\": \"2026-09-10\",\n        \"isAccessibleForFree\": true,\n        \"keywords\": [\"jesienna melancholia\", \"sezonowe zaburzenia afektywne\", \"SAD\", \"depresja sezonowa\", \"fototerapia\", \"rytm dobowy\", \"witamina D\"],\n        \"articleSection\": \"Poradnik naukowy\",\n        \"publisher\": {\n            \"@type\": \"Organization\",\n            \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n            \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\",\n            \"logo\": {\n                \"@type\": \"ImageObject\",\n                \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\/logo.png\"\n            }\n        },\n        \"mainEntity\": {\n            \"@type\": \"MedicalCondition\",\n            \"name\": \"Sezonowe zaburzenie afektywne (SAD)\",\n            \"description\": \"Podtyp zaburze\u0144 nastroju charakteryzuj\u0105cy si\u0119 nawracaj\u0105cymi epizodami depresyjnymi rozpoczynaj\u0105cymi si\u0119 jesieni\u0105 lub zim\u0105 i ust\u0119puj\u0105cymi wiosn\u0105\"\n        }\n    }\n    <\/script><\/p>\n<p>    <!-- Schema.org Article Schema --><br \/>\n    <script type=\"application\/ld+json\">\n    {\n        \"@context\": \"https:\/\/schema.org\",\n        \"@type\": \"Article\",\n        \"headline\": \"Jesienna melancholia \u2013 biologia, epidemiologia i skuteczne strategie radzenia sobie ze spadkiem nastroju\",\n        \"image\": \"https:\/\/lsja.pl\/images\/jesienna-melancholia.jpg\",\n        \"datePublished\": \"2026-09-10\",\n        \"dateModified\": \"2026-09-10\",\n        \"author\": {\n            \"@type\": \"Person\",\n            \"name\": \"mgr in\u017c. Jakub Adamczyk\"\n        },\n        \"publisher\": {\n            \"@type\": \"Organization\",\n            \"name\": \"Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka\",\n            \"url\": \"https:\/\/lsja.pl\"\n        },\n        \"description\": \"Poradnik naukowy o jesiennej melancholii i sezonowych zaburzeniach afektywnych: mechanizmy, epidemiologia i strategie radzenia sobie.\"\n    }\n    <\/script><\/p>\n<p>    <title>Jesienna melancholia \u2013 biologia, epidemiologia i skuteczne strategie radzenia sobie ze spadkiem nastroju | LSJA<\/title><br \/>\n<\/head><br \/>\n<body><\/p>\n<p><!-- Pocz\u0105tek wpisu WordPress --><\/p>\n<div class=\"wp-post-lsja\" style=\"font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Segoe UI', Roboto, Helvetica, Arial, sans-serif; color: #2d3748; line-height: 1.7; font-size: 16px;\">\n<p>  <!-- Nag\u0142\u00f3wek \/ Boks wprowadzaj\u0105cy --><\/p>\n<div style=\"background-color: #f7fafc; border-left: 5px solid #2b6cb0; padding: 20px 24px; margin-bottom: 30px; border-radius: 0 8px 8px 0;\">\n<p style=\"margin: 0 0 8px 0; font-size: 13px; text-transform: uppercase; letter-spacing: 1px; color: #4a5568; font-weight: 700;\">Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka (LSJA)<\/p>\n<p style=\"margin: 0; font-style: italic; color: #718096; font-size: 15px;\">Autor: <strong>mgr in\u017c. Jakub Adamczyk<\/strong><\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Jesienna melancholia \u2013 biologia, epidemiologia i skuteczne strategie radzenia sobie ze spadkiem nastroju<\/h2>\n<p class=\"has-drop-cap\">Skracaj\u0105cy si\u0119 dzie\u0144, obni\u017caj\u0105ce si\u0119 temperatury i szaro\u015b\u0107 nieba to zjawiska, kt\u00f3re co roku towarzysz\u0105 milionom Europejczyk\u00f3w wraz z nadej\u015bciem jesieni. Dla wielu os\u00f3b ta pora roku wi\u0105\u017ce si\u0119 nie tylko ze zmian\u0105 garderoby, lecz r\u00f3wnie\u017c z odczuwalnym spadkiem energii, nastroju i motywacji \u2013 zjawiskiem powszechnie okre\u015blanym jako \u201ejesienna melancholia\u201d lub \u201ejesienna chandra\u201d. W skrajnej postaci zjawisko to przybiera form\u0119 klinicznie rozpoznawalnego zaburzenia \u2013 sezonowego zaburzenia afektywnego (ang. Seasonal Affective Disorder, SAD), uznawanego przez wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 psychiatri\u0119 za specyficzny podtyp choroby afektywnej jednobiegunowej lub dwubiegunowej, przebiegaj\u0105cy z nawracaj\u0105cymi epizodami depresyjnymi o sezonowym wzorcu. Niniejszy artyku\u0142 przedstawia aktualny stan wiedzy naukowej na temat mechanizm\u00f3w biologicznych, epidemiologii oraz opartych na dowodach metod przeciwdzia\u0142ania jesiennej melancholii.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Czym jest jesienna melancholia? Od obni\u017conego nastroju do zaburzenia klinicznego<\/h2>\n<p>Warto na wst\u0119pie rozr\u00f3\u017cni\u0107 dwa zjawiska, kt\u00f3re w j\u0119zyku potocznym bywaj\u0105 uto\u017csamiane. Pierwszym jest przej\u015bciowe, \u0142agodne pogorszenie samopoczucia towarzysz\u0105ce zmianie pory roku \u2013 do\u015bwiadcza go w r\u00f3\u017cnym nasileniu znaczna cz\u0119\u015b\u0107 populacji i zazwyczaj nie wymaga ono interwencji medycznej. Drugim jest sezonowe zaburzenie afektywne (SAD), kt\u00f3re klasyfikowane jest jako specyfikator \u201ez wzorcem sezonowym\u201d w ramach du\u017cych zaburze\u0144 depresyjnych oraz choroby afektywnej dwubiegunowej. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce ameryka\u0144ski system klasyfikacyjny DSM-5-TR nie wyodr\u0119bnia SAD jako oddzielnej jednostki chorobowej, co \u2013 jak wskazuj\u0105 badacze \u2013 wci\u0105\u017c budzi dyskusje w \u015brodowisku naukowym co do zasadno\u015bci takiej klasyfikacji.<\/p>\n<p>Koncepcj\u0119 SAD sformu\u0142owa\u0142 po raz pierwszy w 1984 roku zesp\u00f3\u0142 Normana Rosenthala, opisuj\u0105c pacjent\u00f3w do\u015bwiadczaj\u0105cych nawracaj\u0105cych epizod\u00f3w depresyjnych jesieni\u0105 i zim\u0105, ust\u0119puj\u0105cych samoistnie wiosn\u0105 lub latem. Charakterystyczn\u0105 cech\u0105 tego zaburzenia jest jego pe\u0142na remisja wraz ze zmian\u0105 pory roku \u2013 je\u015bli objawy utrzymuj\u0105 si\u0119 przez ca\u0142y rok i jedynie nasilaj\u0105 si\u0119 jesieni\u0105, bardziej prawdopodobne jest rozpoznanie przewlek\u0142ej depresji lub dystymii z sezonowym pogorszeniem, a nie klasycznego SAD. Do postawienia diagnozy konieczne jest zatem prze\u015bledzenie przebiegu objaw\u00f3w w d\u0142u\u017cszej perspektywie czasowej, obejmuj\u0105cej co najmniej dwa kolejne lata.<\/p>\n<p>  <!-- Wyr\u00f3\u017cniony boks informacyjny --><\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Kluczowe rozr\u00f3\u017cnienie<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\"><strong>Jesienna melancholia<\/strong> to potoczne okre\u015blenie \u0142agodnego, przej\u015bciowego spadku nastroju, natomiast <strong>sezonowe zaburzenie afektywne (SAD)<\/strong> to rozpoznawalny klinicznie podtyp depresji, wymagaj\u0105cy \u2013 w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w \u2013 konsultacji specjalistycznej i ukierunkowanego leczenia.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Mechanizmy biologiczne stoj\u0105ce za jesiennym spadkiem nastroju<\/h2>\n<p>Badania nad patofizjologi\u0105 SAD prowadzone s\u0105 od kilku dekad i koncentruj\u0105 si\u0119 przede wszystkim na trzech powi\u0105zanych ze sob\u0105 mechanizmach: zaburzeniach rytmu oko\u0142odobowego, dysregulacji neuroprzeka\u017anictwa monoaminergicznego oraz czynnikach genetycznych. Klasyczny przegl\u0105d Lama i Levitana z 2000 roku wskaza\u0142 na istotne dowody potwierdzaj\u0105ce zar\u00f3wno hipotez\u0119 przesuni\u0119cia fazy oko\u0142odobowej, jak i hipotez\u0119 serotoninergiczn\u0105, zaznaczaj\u0105c jednocze\u015bnie, \u017ce rozbie\u017cne wyniki bada\u0144 mog\u0105 sugerowa\u0107 heterogeniczno\u015b\u0107 biologiczn\u0105 tego zaburzenia. Nowsze prace, w tym przegl\u0105d opublikowany w czasopi\u015bmie Neuron w 2024 roku, potwierdzaj\u0105 silny zwi\u0105zek pomi\u0119dzy zaburzeniami rytm\u00f3w oko\u0142odobowych a zwi\u0119kszon\u0105 podatno\u015bci\u0105 na epizody depresyjne, wskazuj\u0105c na centraln\u0105 rol\u0119 zegara molekularnego w regulacji nastroju.<\/p>\n<p>Skr\u00f3cenie fotoperiodu jesieni\u0105 prowadzi do zmniejszonej ekspozycji na \u015bwiat\u0142o s\u0142oneczne, co u os\u00f3b podatnych powoduje op\u00f3\u017anienie fazy rytmu oko\u0142odobowego oraz zaburzenia wydzielania melatoniny \u2013 hormonu reguluj\u0105cego cykl snu i czuwania. Istotn\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c nieklasyczne fotoreceptory siatk\u00f3wki, tzw. wewn\u0119trznie \u015bwiat\u0142oczu\u0142e kom\u00f3rki zwojowe (ipRGC), bior\u0105ce udzia\u0142 w regulacji rytmu dobowego i nastroju niezale\u017cnie od klasycznego uk\u0142adu widzenia \u2013 potwierdzaj\u0105 to obserwacje kliniczne dotycz\u0105ce podwy\u017cszonej cz\u0119sto\u015bci SAD u os\u00f3b z zaburzeniami wzroku, u kt\u00f3rych mimo utraty widzenia zachowana jest percepcja \u015bwiat\u0142a. Dodatkowym elementem uk\u0142adanki jest niedob\u00f3r witaminy D, kt\u00f3rego st\u0119\u017cenie w organizmie zale\u017cy w du\u017cej mierze od syntezy sk\u00f3rnej pod wp\u0142ywem promieniowania UVB \u2013 w miesi\u0105cach jesienno-zimowych w klimacie umiarkowanym produkcja ta jest znikoma.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Epidemiologia \u2013 kto jest najbardziej nara\u017cony?<\/h2>\n<p>Cz\u0119sto\u015b\u0107 wyst\u0119powania SAD jest wyra\u017anie zr\u00f3\u017cnicowana geograficznie i silnie koreluje z szeroko\u015bci\u0105 geograficzn\u0105, co potwierdza opublikowana w 2025 roku metaanaliza obejmuj\u0105ca ponad 32 tysi\u0105ce uczestnik\u00f3w z 24 bada\u0144. Im dalej od r\u00f3wnika, tym wi\u0119ksze rozpowszechnienie zaburzenia \u2013 zjawisko to t\u0142umaczy si\u0119 skr\u00f3ceniem fotoperiodu w okresie jesienno-zimowym na wy\u017cszych szeroko\u015bciach geograficznych. W strefie umiarkowanej \u015brednie rozpowszechnienie pe\u0142noobjawowego SAD szacuje si\u0119 na 3\u201310% populacji, natomiast \u0142agodniejszej postaci subklinicznej (S-SAD) \u2013 na 6\u201320%. Dla por\u00f3wnania, w populacji fi\u0144skiej odsetek os\u00f3b zg\u0142aszaj\u0105cych objawy SAD si\u0119ga 6,5%, przy czym u kobiet zjawisko to wyst\u0119puje istotnie cz\u0119\u015bciej (8,6%) ni\u017c u m\u0119\u017cczyzn (3,9%).<\/p>\n<p>P\u0142e\u0107 \u017ce\u0144ska stanowi jeden z najsilniej udokumentowanych czynnik\u00f3w ryzyka \u2013 w badaniach ameryka\u0144skich stosunek zachorowa\u0144 kobiet do m\u0119\u017cczyzn si\u0119ga nawet 4:1, a pierwszy epizod choroby najcz\u0119\u015bciej pojawia si\u0119 oko\u0142o 30. roku \u017cycia, przy czym dysproporcja mi\u0119dzy p\u0142ciami zmniejsza si\u0119 wraz z wiekiem. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce dane epidemiologiczne bywaj\u0105 rozbie\u017cne w zale\u017cno\u015bci od zastosowanej metodologii \u2013 narz\u0119dzie przesiewowe SPAQ (Seasonal Pattern Assessment Questionnaire), powszechnie stosowane w badaniach populacyjnych, ma tendencj\u0119 do zawy\u017cania cz\u0119sto\u015bci rozpozna\u0144 w por\u00f3wnaniu z pog\u0142\u0119bionym wywiadem klinicznym, co podkre\u015blaj\u0105 autorzy badania szwajcarskiego z udzia\u0142em m\u0142odych doros\u0142ych.<\/p>\n<p>W kontek\u015bcie polskim bezpo\u015brednie dane epidemiologiczne dotycz\u0105ce SAD s\u0105 ograniczone, jednak dost\u0119pne statystyki dotycz\u0105ce depresji w og\u00f3le rzucaj\u0105 \u015bwiat\u0142o na skal\u0119 problemu. Wed\u0142ug danych Narodowego Funduszu Zdrowia za 2024 rok, w Polsce na depresj\u0119 choruje szacunkowo ok. 1,285 mln os\u00f3b, a \u015bwiadczenia z rozpoznaniem g\u0142\u00f3wnym lub wsp\u00f3\u0142istniej\u0105cym depresji otrzyma\u0142o w tym samym roku 878,3 tys. pacjent\u00f3w \u2013 najcz\u0119\u015bciej w grupie wiekowej 65\u201374 lata. Liczba os\u00f3b realizuj\u0105cych recepty na refundowane leki przeciwdepresyjne si\u0119gn\u0119\u0142a w 2024 roku 1,9 mln, co oznacza wzrost o 97% wzgl\u0119dem 2013 roku. Niepokoj\u0105cy jest r\u00f3wnie\u017c rosn\u0105cy odsetek pacjent\u00f3w poni\u017cej 18. roku \u017cycia si\u0119gaj\u0105cych po tego typu leczenie. Badanie przeprowadzone na pocz\u0105tku 2024 roku przez UCE RESEARCH wykaza\u0142o, \u017ce a\u017c 66,6% doros\u0142ych Polak\u00f3w odczuwa przynajmniej jeden z objaw\u00f3w kojarzonych z depresj\u0105, przy czym do najcz\u0119stszych nale\u017c\u0105 zm\u0119czenie i brak energii (34,3%) oraz obni\u017cenie nastroju (32,3%) \u2013 objawy pokrywaj\u0105ce si\u0119 w du\u017cej mierze z symptomatologi\u0105 jesiennej melancholii.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Objawy jesiennej melancholii i sezonowego zaburzenia afektywnego<\/h2>\n<p>Obraz kliniczny SAD, szczeg\u00f3lnie w wariancie jesienno-zimowym, r\u00f3\u017cni si\u0119 od typowej depresji obecno\u015bci\u0105 tzw. objaw\u00f3w atypowych. Do najcz\u0119\u015bciej opisywanych symptom\u00f3w nale\u017c\u0105:<\/p>\n<ul style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li><strong>Nadmierna senno\u015b\u0107 (hipersomnia)<\/strong> \u2013 wyd\u0142u\u017cona potrzeba snu, trudno\u015bci z porannym wstawaniem,<\/li>\n<li><strong>Wzmo\u017cony apetyt i \u0142aknienie w\u0119glowodan\u00f3w<\/strong> \u2013 szczeg\u00f3lnie na s\u0142odkie i skrobiowe pokarmy,<\/li>\n<li><strong>Przyrost masy cia\u0142a<\/strong> \u2013 wynikaj\u0105cy ze zmiany nawyk\u00f3w \u017cywieniowych i obni\u017conej aktywno\u015bci,<\/li>\n<li><strong>Obni\u017cenie nastroju i anhedonia<\/strong> \u2013 utrata odczuwania przyjemno\u015bci z aktywno\u015bci dotychczas lubianych,<\/li>\n<li><strong>Spadek energii i motywacji<\/strong> \u2013 poczucie \u201espowolnienia\u201d, trudno\u015bci z koncentracj\u0105,<\/li>\n<li><strong>Wycofanie spo\u0142eczne<\/strong> \u2013 tendencja do izolacji, zmniejszona ch\u0119\u0107 kontakt\u00f3w towarzyskich,<\/li>\n<li><strong>Dra\u017cliwo\u015b\u0107 i wahania nastroju<\/strong> \u2013 szczeg\u00f3lnie w godzinach popo\u0142udniowych i wieczornych.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Aby m\u00f3c m\u00f3wi\u0107 o klinicznym rozpoznaniu SAD, objawy musz\u0105 spe\u0142nia\u0107 kryteria epizodu du\u017cej depresji, wyst\u0119powa\u0107 w spos\u00f3b nawracaj\u0105cy w tej samej porze roku przez co najmniej dwa kolejne lata oraz ust\u0119powa\u0107 ca\u0142kowicie w pozosta\u0142ych miesi\u0105cach. Istotne jest r\u00f3wnie\u017c wykluczenie innych przyczyn \u2013 SAD nale\u017cy r\u00f3\u017cnicowa\u0107 z depresj\u0105 atypow\u0105 niezwi\u0105zan\u0105 z sezonowo\u015bci\u0105, cyklotymi\u0105 czy dystymi\u0105, w kt\u00f3rych pogorszenie zimowe mo\u017ce wyst\u0119powa\u0107, lecz nie towarzyszy mu pe\u0142na remisja objaw\u00f3w w pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci roku.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Fototerapia \u2013 z\u0142oty standard leczenia<\/h2>\n<p>Terapia \u015bwiat\u0142em (fototerapia) pozostaje najlepiej udokumentowan\u0105 i najcz\u0119\u015bciej rekomendowan\u0105 metod\u0105 leczenia sezonowego zaburzenia afektywnego. Klasyczna metaanaliza opublikowana w American Journal of Psychiatry wykaza\u0142a istotn\u0105 statystycznie redukcj\u0119 nasilenia objaw\u00f3w depresyjnych pod wp\u0142ywem terapii jasnym \u015bwiat\u0142em, z wielko\u015bci\u0105 efektu por\u00f3wnywaln\u0105 do farmakoterapii przeciwdepresyjnej stosowanej w badaniach klinicznych. Nowsza metaanaliza obejmuj\u0105ca 19 bada\u0144 i 610 pacjent\u00f3w potwierdzi\u0142a przewag\u0119 fototerapii nad placebo, wykazuj\u0105c istotnie wy\u017cszy odsetek odpowiedzi na leczenie w grupie aktywnej. Standardowy protok\u00f3\u0142 zak\u0142ada codzienn\u0105 ekspozycj\u0119 na \u015bwiat\u0142o o nat\u0119\u017ceniu 10 000 luks\u00f3w przez 30 minut, najlepiej w godzinach porannych, w odleg\u0142o\u015bci ok. 20\u201330 cm od \u017ar\u00f3d\u0142a \u015bwiat\u0142a.<\/p>\n<p>Interesuj\u0105cym kierunkiem bada\u0144 jest por\u00f3wnanie skuteczno\u015bci \u015bwiat\u0142a o r\u00f3\u017cnej barwie. Metaanaliza sieciowa z 2025 roku, obejmuj\u0105ca 17 bada\u0144 i 773 pacjent\u00f3w, wykaza\u0142a, \u017ce \u015bwiat\u0142o bia\u0142e okaza\u0142o si\u0119 najskuteczniejsze w \u0142agodzeniu objaw\u00f3w SAD, a w dalszej kolejno\u015bci \u015bwiat\u0142o zielone, niebieskie i czerwone. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce fototerapia, mimo wysokiej skuteczno\u015bci, wi\u0105\u017ce si\u0119 z pewnymi ograniczeniami \u2013 wymaga codziennej, d\u0142ugoterminowej ekspozycji przez ca\u0142y sezon jesienno-zimowy, a u os\u00f3b z nierozpoznan\u0105 chorob\u0105 afektywn\u0105 dwubiegunow\u0105 mo\u017ce teoretycznie sprzyja\u0107 indukcji epizodu maniakalnego lub hipomaniakalnego, co czyni konsultacj\u0119 lekarsk\u0105 przed rozpocz\u0119ciem terapii istotnym elementem bezpiecznego post\u0119powania.<\/p>\n<p>  <!-- Boks profilaktyki --><\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Praktyczne zasady fototerapii<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\">Stosuj lamp\u0119 o nat\u0119\u017ceniu ok. 10 000 luks\u00f3w rano, tu\u017c po przebudzeniu, przez 20\u201330 minut, nie patrz\u0105c bezpo\u015brednio w \u017ar\u00f3d\u0142o \u015bwiat\u0142a. Efekty zauwa\u017calne s\u0105 zwykle po 1\u20132 tygodniach regularnego stosowania. Unikaj lamp emituj\u0105cych promieniowanie UV oraz skonsultuj rozpocz\u0119cie terapii z lekarzem, zw\u0142aszcza je\u015bli w przesz\u0142o\u015bci wyst\u0119powa\u0142y epizody podwy\u017cszonego nastroju.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Terapia poznawczo-behawioralna dostosowana do SAD (CBT-SAD)<\/h2>\n<p>Alternatywn\u0105, dobrze udokumentowan\u0105 metod\u0105 leczenia jest terapia poznawczo-behawioralna dostosowana do specyfiki sezonowego zaburzenia afektywnego (CBT-SAD). W du\u017cym, randomizowanym badaniu por\u00f3wnuj\u0105cym sze\u015b\u0107 tygodni CBT-SAD z fototerapi\u0105 u 177 doros\u0142ych z rozpoznaniem nawracaj\u0105cej depresji o wzorcu sezonowym, obie metody wykaza\u0142y por\u00f3wnywaln\u0105 skuteczno\u015b\u0107 w fazie ostrej leczenia. Co szczeg\u00f3lnie istotne, obserwacja pacjent\u00f3w przez kolejne dwie zimy po zako\u0144czeniu terapii wykaza\u0142a trwalszy efekt CBT-SAD \u2013 nawr\u00f3t depresji odnotowano u 27,3% pacjent\u00f3w po CBT-SAD, w por\u00f3wnaniu do 45,6% w grupie leczonej fototerapi\u0105. Metaanaliza obejmuj\u0105ca badania z okresu obserwacji 1\u20132 lat potwierdzi\u0142a przewag\u0119 CBT nad sam\u0105 fototerapi\u0105 w zakresie zapobiegania nawrotom.<\/p>\n<p>CBT-SAD opiera si\u0119 na klasycznych technikach terapii poznawczo-behawioralnej, takich jak identyfikacja i restrukturyzacja negatywnych, sezonowo uwarunkowanych przekona\u0144 (\u201ezima oznacza, \u017ce nic mi si\u0119 nie uda\u201d) oraz aktywizacja behawioralna \u2013 planowanie anga\u017cuj\u0105cych, satysfakcjonuj\u0105cych aktywno\u015bci pomimo obni\u017conej motywacji. Mechanizm dzia\u0142ania tej metody r\u00f3\u017cni si\u0119 zasadniczo od fototerapii: podczas gdy \u015bwiat\u0142o koryguje przesuni\u0119cie fazy rytmu oko\u0142odobowego, CBT-SAD oddzia\u0142uje na poziom przekona\u0144 sezonowych, co wed\u0142ug badaczy t\u0142umaczy jej trwalszy, prewencyjny efekt.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Witamina D, aktywno\u015b\u0107 fizyczna i higiena snu<\/h2>\n<p>Suplementacja witaminy D bywa rozwa\u017cana jako element wspomagaj\u0105cy walk\u0119 z jesiennym spadkiem nastroju, cho\u0107 dowody naukowe w tym zakresie s\u0105 niejednoznaczne. Metaanaliza dawka-odpowied\u017a opublikowana w 2024 roku na \u0142amach Psychological Medicine, obejmuj\u0105ca 31 bada\u0144 i ponad 24 tysi\u0105ce uczestnik\u00f3w, wykaza\u0142a, \u017ce ka\u017cde dodatkowe 1000 IU witaminy D3 dziennie wi\u0105za\u0142o si\u0119 z niewielk\u0105, lecz statystycznie istotn\u0105 redukcj\u0105 nasilenia objaw\u00f3w depresyjnych, a efekt ten by\u0142 wyra\u017aniejszy u os\u00f3b z ju\u017c wyst\u0119puj\u0105cymi objawami depresyjnymi. Warto jednak zaznaczy\u0107, \u017ce aktualne wytyczne kliniczne (CANMAT 2023) nie rekomenduj\u0105 rutynowej suplementacji witaminy D jako leczenia wspomagaj\u0105cego du\u017cej depresji, sugeruj\u0105c jedynie oznaczenie jej st\u0119\u017cenia w przypadku podejrzenia niedoboru.<\/p>\n<p>Regularna aktywno\u015b\u0107 fizyczna oraz utrzymanie sta\u0142ego rytmu dobowego to interwencje o silnym uzasadnieniu naukowym w kontek\u015bcie profilaktyki zaburze\u0144 nastroju w og\u00f3le, w tym sezonowych. Ekspozycja na naturalne \u015bwiat\u0142o dzienne w godzinach porannych \u2013 nawet w pochmurny dzie\u0144, gdy nat\u0119\u017cenie \u015bwiat\u0142a zewn\u0119trznego wielokrotnie przewy\u017csza o\u015bwietlenie wn\u0119trz \u2013 sprzyja stabilizacji rytmu oko\u0142odobowego. Zachowanie regularnych p\u00f3r snu i pobudki, ograniczenie ekspozycji na sztuczne \u015bwiat\u0142o (w tym ekrany urz\u0105dze\u0144) w godzinach wieczornych oraz planowanie aktywno\u015bci na por\u0119 dnia o najwy\u017cszej naturalnej jasno\u015bci to proste, niefarmakologiczne strategie wspieraj\u0105ce dobrostan psychiczny jesieni\u0105.<\/p>\n<p>  <!-- Boks o pomocy specjalistycznej --><\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Kiedy warto skonsultowa\u0107 si\u0119 ze specjalist\u0105?<\/h3>\n<p style=\"margin: 0; color: #2b6cb0;\">Je\u015bli spadek nastroju utrzymuje si\u0119 d\u0142u\u017cej ni\u017c dwa tygodnie, istotnie utrudnia codzienne funkcjonowanie, towarzyszy mu poczucie beznadziei lub my\u015bli rezygnacyjne, konieczna jest konsultacja z lekarzem psychiatr\u0105 lub psychologiem. Samodzielne strategie opisane w tym artykule maj\u0105 charakter wspomagaj\u0105cy i nie zast\u0119puj\u0105 profesjonalnej diagnostyki oraz leczenia.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Jesienna melancholia a dzia\u0142alno\u015b\u0107 Fundacji LSJA<\/h2>\n<p>Zagadnienie jesiennej melancholii wpisuje si\u0119 bezpo\u015brednio w misj\u0119 Fundacji Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka, \u0142\u0105cz\u0105c wszystkie trzy filary jej dzia\u0142alno\u015bci. W ramach filaru dotycz\u0105cego wsparcia os\u00f3b w trudnej sytuacji \u017cyciowej Fundacja dostrzega, \u017ce pogorszenie samopoczucia psychicznego bywa szczeg\u00f3lnie dotkliwe dla os\u00f3b samotnych, starszych oraz znajduj\u0105cych si\u0119 w niekorzystnej sytuacji materialnej, dla kt\u00f3rych dost\u0119p do fototerapii czy prywatnej opieki psychologicznej bywa ograniczony. Filar edukacyjny realizowany jest poprzez upowszechnianie rzetelnej, opartej na dowodach wiedzy o mechanizmach i metodach radzenia sobie z sezonowym spadkiem nastroju \u2013 tak, by odr\u00f3\u017cni\u0107 przej\u015bciowy dyskomfort od stanu wymagaj\u0105cego interwencji specjalistycznej. Nie bez znaczenia pozostaje r\u00f3wnie\u017c filar \u015brodowiskowy: kontakt z natur\u0105, spacery w ci\u0105gu dnia oraz dba\u0142o\u015b\u0107 o tereny zielone w miastach, kt\u00f3re Fundacja wspiera w ramach dzia\u0142a\u0144 proekologicznych, stanowi\u0105 jednocze\u015bnie prost\u0105, dost\u0119pn\u0105 dla ka\u017cdego strategi\u0119 wspomagaj\u0105c\u0105 zdrowie psychiczne w miesi\u0105cach jesiennych.<\/p>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Podsumowanie<\/h2>\n<p>Jesienna melancholia to zjawisko o zr\u00f3\u017cnicowanym nasileniu \u2013 od \u0142agodnego, przej\u015bciowego spadku nastroju, kt\u00f3ry dotyka znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 populacji, po klinicznie rozpoznawalne sezonowe zaburzenie afektywne wymagaj\u0105ce ukierunkowanego leczenia. Jej pod\u0142o\u017ce biologiczne wi\u0105\u017ce si\u0119 przede wszystkim ze skr\u00f3ceniem fotoperiodu, zaburzeniami rytmu oko\u0142odobowego oraz dysregulacj\u0105 neuroprzeka\u017anictwa serotoninergicznego. Najlepiej udokumentowanymi metodami przeciwdzia\u0142ania s\u0105 fototerapia oraz terapia poznawczo-behawioralna dostosowana do specyfiki SAD, przy czym ta druga wykazuje trwalszy efekt profilaktyczny w kolejnych sezonach. Istotn\u0105 rol\u0119 wspomagaj\u0105c\u0105 odgrywaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c regularna aktywno\u015b\u0107 fizyczna, ekspozycja na naturalne \u015bwiat\u0142o dzienne, higiena snu oraz \u2013 w wybranych przypadkach, po konsultacji lekarskiej \u2013 suplementacja witaminy D. Wczesne rozpoznanie objaw\u00f3w oraz gotowo\u015b\u0107 do skorzystania z pomocy specjalistycznej pozostaj\u0105 kluczowe dla skutecznego radzenia sobie z jesienn\u0105 melancholi\u0105.<\/p>\n<p>Ta obserwacja jest zgodna z tym, co na co dzie\u0144 widzimy w pracy Fundacji Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka. Nasze do\u015bwiadczenia potwierdzaj\u0105, \u017ce skuteczne wsparcie os\u00f3b do\u015bwiadczaj\u0105cych jesiennego spadku nastroju wymaga jednoczesnego dzia\u0142ania na kilku poziomach:<\/p>\n<ul style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li><strong>edukacji<\/strong> \u2013 budowania \u015bwiadomo\u015bci na temat mechanizm\u00f3w i objaw\u00f3w jesiennej melancholii,<\/li>\n<li><strong>wsparcia dora\u017anego<\/strong> \u2013 pomocy osobom w trudnej sytuacji \u017cyciowej, dla kt\u00f3rych dost\u0119p do specjalistycznej opieki bywa ograniczony,<\/li>\n<li><strong>promocji kontaktu z natur\u0105<\/strong> \u2013 poniewa\u017c czas sp\u0119dzony na \u015bwie\u017cym powietrzu i w otoczeniu zieleni wspiera dobrostan psychiczny,<\/li>\n<li><strong>kierowania do specjalist\u00f3w<\/strong> \u2013 zach\u0119cania do konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej w sytuacjach tego wymagaj\u0105cych.<\/li>\n<\/ul>\n<p>  <!-- Przycisk do zrzutki - PRZED BIBLIOGRAFI\u0104 --><\/p>\n<div style=\"text-align: center; margin-top: 40px; margin-bottom: 40px;\">\n    <a href=\"https:\/\/zrzutka.pl\/kt2t2s\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" style=\"display: inline-block; background-color: #1a5fa0; color: #ffffff; text-decoration: none; padding: 15px 40px; border-radius: 5px; font-weight: 600; font-size: 16px;\">Wspom\u00f3\u017c Fundacj\u0119 &#8211; Przeka\u017c Darowizn\u0119<\/a>\n  <\/div>\n<h2 style=\"color: #1a365d; margin-top: 35px; margin-bottom: 15px; font-size: 24px; font-weight: 700; border-bottom: 2px solid #edf2f7; padding-bottom: 8px;\">Bibliografia i \u017ar\u00f3d\u0142a naukowe<\/h2>\n<ol style=\"margin-bottom: 25px; padding-left: 20px; line-height: 1.8;\">\n<li>Munir, S., Gunturu, S., &#038; Abbas, M. (2025). Seasonal Affective Disorder. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing.<\/li>\n<li>Rybakowski, J. (2024). Seasonal sensitivity and psychiatric morbidity: study about seasonal affective disorder. Psychiatria Polska, 58(5), 747-759.<\/li>\n<li>Dollish, H. K., Tsyglakova, M., &#038; McClung, C. A. (2024). Circadian rhythms and mood disorders: Time to see the light. Neuron, 112(1), 25-40.<\/li>\n<li>Lam, R. W., &#038; Levitan, R. D. (2000). Pathophysiology of seasonal affective disorder: a review. Journal of Psychiatry &#038; Neuroscience, 25(5), 469-480.<\/li>\n<li>AJMC Staff (2025). Beyond the &#8222;Winter Blues&#8221;: The Clinical Reality and Complexities of Seasonal Affective Disorder. American Journal of Managed Care.<\/li>\n<li>Golden, R. N., Gaynes, B. N., Ekstrom, R. D., et al. (2005). The efficacy of light therapy in the treatment of mood disorders: a review and meta-analysis of the evidence. American Journal of Psychiatry, 162(4), 656-662.<\/li>\n<li>Do, A., Li, V. W., Huang, S., et al. (2022). Blue-Light Therapy for Seasonal and Non-Seasonal Depression: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Canadian Journal of Psychiatry.<\/li>\n<li>Effectiveness of visible light for seasonal affective disorder: A systematic review and network meta-analysis (2025). PMC.<\/li>\n<li>Treatment measures for seasonal affective disorder: A network meta-analysis (2024). Journal of Affective Disorders.<\/li>\n<li>Global prevalence of seasonal affective disorder by latitude: A systematic review and meta-analysis (2025). Journal of Affective Disorders.<\/li>\n<li>Fonte, A., &#038; Coutinho, B. (2021). Seasonal sensitivity and psychiatric morbidity: study about seasonal affective disorder. BMC Psychiatry, 21(1), 317.<\/li>\n<li>Pjrek, E., Winkler, D., &#038; Kasper, S. (2010). Diagnostic features, epidemiology, and pathophysiology of seasonal affective disorder. Neuropsychiatrie, 24(4), 234-241.<\/li>\n<li>Ghaemi, S., Zeraattalab-Motlagh, S., Jayedi, A., &#038; Shab-Bidar, S. (2024). The effect of vitamin D supplementation on depression: a systematic review and dose-response meta-analysis of randomized controlled trials. Psychological Medicine, 1-10.<\/li>\n<li>Guzek, D., Ko\u0142ota, A., Lachowicz, K., et al. (2023). Effect of Vitamin D Supplementation on Depression in Adults: A Systematic Review of Randomized Controlled Trials. Nutrients, 15(4), 951.<\/li>\n<li>Rohan, K. J., Meyerhoff, J., Ho, S. Y., et al. (2015). Randomized Trial of Cognitive-Behavioral Therapy Versus Light Therapy for Seasonal Affective Disorder: Acute Outcomes. American Journal of Psychiatry, 172(9), 862-869.<\/li>\n<li>Rohan, K. J., Mahon, J. N., Evans, M., et al. (2016). Outcomes One and Two Winters Following Cognitive-Behavioral Therapy or Light Therapy for Seasonal Affective Disorder. American Journal of Psychiatry, 173(3), 244-251.<\/li>\n<li>Narodowy Fundusz Zdrowia (2024). NFZ o zdrowiu. Depresja. ezdrowie.gov.pl.<\/li>\n<li>UCE RESEARCH &#038; ePsycholodzy.pl (2024). Depresja wci\u0105\u017c mocno dotyka Polak\u00f3w. Ile to kosztuje gospodark\u0119? Raport og\u00f3lnopolski.<\/li>\n<\/ol>\n<p>  <!-- Boks stopki z informacj\u0105 o fundacji i wezwaniem do dzia\u0142ania --><\/p>\n<div style=\"background-color: #2d3748; color: #ffffff; padding: 24px; border-radius: 8px; margin-top: 40px; text-align: center;\">\n<h3 style=\"margin: 0 0 10px 0; font-size: 18px; color: #ffffff;\">Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka<\/h3>\n<p style=\"margin: 0 0 12px 0; font-size: 14px; color: #cbd5e0;\">KRS: 0001156897<\/p>\n<p>    <a href=\"https:\/\/lsja.pl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" style=\"display: inline-block; background-color: #3182ce; color: #ffffff; text-decoration: none; padding: 10px 20px; border-radius: 5px; font-weight: 600; font-size: 14px;\">Odwied\u017a nasz\u0105 stron\u0119: lsja.pl<\/a>\n  <\/div>\n<p>  <!-- Informacja o 1,5% podatku --><\/p>\n<div style=\"background-color: #ebf8ff; border: 1px solid #bee3f8; border-radius: 8px; padding: 20px; margin: 25px 0;\">\n<h3 style=\"margin-top: 0; color: #2c5282; font-size: 18px; font-weight: 600;\">Przeka\u017c 1,5% podatku<\/h3>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\">Je\u015bli jeste\u015b podatnikiem PIT, mo\u017cesz przekaza\u0107 1,5% swojego podatku Fundacji Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka, wspieraj\u0105c nasze dzia\u0142ania edukacyjne oraz pomoc osobom w trudnej sytuacji \u017cyciowej.<\/p>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\"><strong>KRS partnera: 0000270261<\/strong><\/p>\n<p style=\"margin: 8px 0; color: #2b6cb0;\"><strong>Cel szczeg\u00f3\u0142owy: LSJA 28646<\/strong><\/p>\n<\/p><\/div>\n<p style=\"font-style: italic; color: #718096; margin-top: 30px; font-size: 14px;\"><em>Artyku\u0142 ma charakter edukacyjny i nie zast\u0119puje konsultacji z lekarzem psychiatr\u0105 lub psychologiem. Je\u015bli spadek nastroju znacz\u0105co utrudnia codzienne funkcjonowanie lub towarzysz\u0105 mu my\u015bli rezygnacyjne, skontaktuj si\u0119 ze specjalist\u0105 lub zadzwo\u0144 pod bezp\u0142atny numer Centrum Wsparcia dla os\u00f3b w kryzysie psychicznym: 800 70 2222 (czynny ca\u0142\u0105 dob\u0119).<\/em><\/p>\n<\/div>\n<p><!-- Koniec wpisu WordPress --><br \/>\n<\/body><br \/>\n<\/html><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Jesienna melancholia \u2013 biologia, epidemiologia i skuteczne strategie radzenia sobie ze spadkiem nastroju | LSJA Fundacja Lepszy \u015awiat Jakuba Adamczyka (LSJA) Autor: mgr in\u017c. Jakub Adamczyk Jesienna melancholia \u2013 biologia, epidemiologia i skuteczne strategie radzenia sobie ze spadkiem nastroju Skracaj\u0105cy si\u0119 dzie\u0144, obni\u017caj\u0105ce si\u0119 temperatury i szaro\u015b\u0107 nieba to zjawiska, kt\u00f3re co roku towarzysz\u0105 milionom [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"pagelayer_contact_templates":[],"_pagelayer_content":"","footnotes":""},"categories":[21,5],"tags":[37,58],"class_list":["post-817","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykul","category-filar-iii-rozwoj-edukacji-przedsiebiorczosci-i-coachingu","tag-filar-3","tag-zdrowie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/817","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=817"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/817\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":820,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/817\/revisions\/820"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=817"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=817"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/lsja.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=817"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}