Amisze zdrowsi niż reszta USA – co mówi na ten temat nauka?

Amisze, wspólnota religijna wywodząca się z XVI-wiecznej Europy, żyjąca dziś głównie w Pensylwanii, Ohio i Indianie, od lat fascynują naukowców zajmujących się zdrowiem publicznym. Odrzucając elektryczność, samochody i większość zdobyczy techniki, prowadzą tryb życia bliski temu sprzed ponad stu lat. Paradoksalnie, właśnie ta pozorna „zacofana” codzienność sprawia, że wskaźniki zachorowalności na wiele chorób cywilizacyjnych – nowotwory, otyłość, cukrzycę typu 2 – są w tej populacji znacząco niższe niż w reszcie społeczeństwa amerykańskiego. Niniejszy artykuł przedstawia aktualny stan wiedzy naukowej na temat źródeł tej przewagi zdrowotnej, obejmujący zarówno czynniki behawioralne, jak i odkrycia genetyczne o międzynarodowym znaczeniu.

Warto podkreślić, że Amisze nie są odporni na choroby – zapadają na nie tak samo jak reszta populacji. Różnica polega na częstości występowania konkretnych schorzeń oraz na profilu czynników ryzyka, które w tej społeczności występują znacznie rzadziej. Zrozumienie mechanizmów stojących za tym zjawiskiem dostarcza cennych wskazówek dotyczących profilaktyki zdrowotnej, możliwych do zastosowania również poza tradycyjnymi wspólnotami religijnymi.

Niższa zapadalność na nowotwory

Jednym z najlepiej udokumentowanych zjawisk jest znacząco niższa zachorowalność Amiszów na nowotwory. Badanie zespołu Ohio State University, obejmujące analizę 24 różnych typów nowotworów w społeczności Amiszów, wykazało ogólny wskaźnik zachorowań niższy o 40% w porównaniu z resztą populacji, a nowotwory związane z paleniem tytoniu – aż o 63% niższy. Podobne wyniki potwierdza inne badanie tej samej grupy badawczej: ogólny wskaźnik zachorowań na nowotwory w populacji Amiszów wyniósł 60% wartości skorygowanej wiekiem dla stanu Ohio i 56% wartości ogólnokrajowej.

Badanie z 2004 roku dotyczące populacji Amiszów w Ohio pokazało 63-procentowo niższy wskaźnik nowotworów związanych z paleniem tytoniu, a ogólny wskaźnik wszystkich nowotworów był niższy o 40% niż w reszcie populacji Ohio. Naukowcy identyfikują kilka głównych czynników wyjaśniających to zjawisko. Niemal całkowita abstynencja od tytoniu jest bezpośrednio powiązana z drastycznie obniżoną zapadalnością na nowotwory płuc, krtani i jamy ustnej, ponieważ tytoń jest silnym czynnikiem rakotwórczym. Do tego dochodzi minimalne spożycie alkoholu oraz ograniczona liczba partnerów seksualnych, co zmniejsza ryzyko nowotworów związanych z zakażeniami przenoszonymi drogą płciową.

Ekstremalna aktywność fizyczna jako codzienność

Najbardziej namacalnym wyjaśnieniem korzystnego profilu zdrowotnego Amiszów jest ich poziom aktywności fizycznej, nieporównywalny z resztą społeczeństwa uprzemysłowionego. Badanie opublikowane w czasopiśmie Amerykańskiego Kolegium Medycyny Sportowej wykazało, że mężczyźni z tradycyjnej wspólnoty Amiszów wykonują średnio 18 425 kroków dziennie, a kobiety – 14 196 kroków. Dla porównania, standardowo zalecany cel to 10 000 kroków dziennie – wartość, której większość mieszkańców krajów rozwiniętych nie osiąga.

Mężczyźni raportowali 10 godzin tygodniowo intensywnej pracy fizycznej, a łącznie ich aktywność fizyczna była sześciokrotnie wyższa niż u „nowoczesnych” odpowiedników z innych społeczeństw uprzemysłowionych. Ten poziom wysiłku fizycznego, wynikający z codziennej pracy na roli, budowy, prowadzenia gospodarstwa i przemieszczania się bez użycia silników spalinowych, ma bezpośrednie przełożenie na wskaźniki otyłości.

W badaniu tym jedynie 25% mężczyzn i 27% kobiet miało nadwagę (BMI ≥ 25), a otyłość (BMI ≥ 30) stwierdzono u 0% mężczyzn i 9% kobiet. W innych analizach populacji Amiszów odsetek osób otyłych szacowany jest na około 4%, podczas gdy w populacji ogólnej Stanów Zjednoczonych wskaźnik ten sięga niemal 42%.

Zjawisko to obserwuje się już od najmłodszych lat. Badanie 139 dzieci i młodzieży Amiszów w wieku 6–18 lat wykazało średnią liczbę kroków dziennie na poziomie 15 563, przy czym jedynie 7,2% badanych miało nadwagę, a otyłość stwierdzono zaledwie u 1,4% z nich. Dla porównania w populacji ogólnej dzieci w USA odsetek dzieci z nadwagą sięga około jednej czwartej.

Cukrzyca, nadciśnienie i paradoks diety

Dieta tradycyjnych Amiszów bynajmniej nie jest wzorem dietetycznej wstrzemięźliwości – typowe śniadanie obejmuje stos naleśników z syropem, jajecznicę, kiełbaski, placki ziemniaczane, pieczywo, masło i ciasto. Mimo wysokokalorycznego, tłuszczowego jadłospisu, częstość występowania cukrzycy typu 2 pozostaje w tej populacji wyraźnie niższa niż w reszcie kraju, co badacze przypisują przede wszystkim ogromnej ilości ruchu.

Badanie z 2020 roku wykazało, że częstość nadciśnienia tętniczego wśród dorosłych Amiszów wynosiła 127 przypadków na 1000 osób, wobec 378 przypadków na 1000 osób w populacji ogólnej białych mieszkańców USA, a cukrzyca dotykała jedynie 33 na 1000 Amiszów w porównaniu do 132 na 1000 osób w populacji ogólnej. Należy jednak zaznaczyć, że nie wszystkie wskaźniki sercowo-naczyniowe wypadają na korzyść tej społeczności – Amisze nie mają przewagi w zakresie chorób sercowo-naczyniowych, a wskaźniki ciśnienia krwi i chorób serca są u nich nieznacznie wyższe niż w innych populacjach, co po części można wiązać z dietą bogatą w tłuszcz, sól i węglowodany.

Gen długowieczności odkryty w społeczności Amiszów z Indiany

Jednym z najbardziej przełomowych odkryć ostatnich lat związanych ze zdrowiem Amiszów jest identyfikacja rzadkiej mutacji genetycznej wpływającej na tempo starzenia się organizmu. Zespół naukowców z Northwestern Medicine odkrył wśród rozszerzonej rodziny Amiszów starego zakonu, mieszkającej w okolicach Berne w stanie Indiana, pierwszą mutację genetyczną, która wydaje się chronić przed wieloma aspektami biologicznego starzenia się u ludzi.

Badanie objęło 177 członków społeczności Amiszów z Berne, wśród których 43 osoby okazały się nosicielami niefunkcjonalnej kopii genu SERPINE1, odpowiedzialnego za produkcję białka PAI-1 (inhibitor aktywatora plazminogenu typu 1). Nosiciele tej mutacji żyli średnio o 10 lat dłużej niż pozostali członkowie społeczności, a ich telomery leukocytów białych krwinek były średnio o 10% dłuższe niż u osób bez mutacji, nawet po uwzględnieniu wieku, płci i pokrewieństwa.

Osoby posiadające mutację dożywały średnio 85 lat, znacząco przekraczając przewidywaną średnią długość życia Amiszów wynoszącą 71 lat, która nie zmieniła się istotnie na przestrzeni ostatniego stulecia. Co istotne, nosiciele pojedynczej mutowanej kopii genu mieli o niemal 30% niższy poziom insuliny na czczo i byli całkowicie chronieni przed rozwojem cukrzycy, podczas gdy u osób z dwiema prawidłowymi kopiami genu cukrzyca występowała w 7% przypadków.

Ograniczenia i ciemniejsza strona statystyk

Uczciwe podejście naukowe wymaga wskazania również mniej korzystnych aspektów zdrowia populacji Amiszów. Ich genetyczna izolacja, wynikająca z niewielkiej populacji założycielskiej (tzw. efekt założyciela), oznacza wyższą częstość występowania niektórych rzadkich chorób genetycznych. Niektóre badania odnotowały również wyższą zapadalność na określone rzadkie nowotwory, na przykład białaczkę wieku dziecięcego, co pokazuje, że unikalny profil genetyczny i środowiskowy tej populacji może zapewniać ochronę przed jednymi chorobami, jednocześnie zwiększając podatność na inne.

Ponadto, gdy u Amiszów dochodzi już do rozpoznania nowotworu, częściej jest on diagnozowany w bardziej zaawansowanym stadium – dotyczy to między innymi raka jelita grubego, piersi i prostaty – co sugeruje, że rzeczywista zapadalność może być nieco wyższa, niż wskazują dane opierające się na częstości diagnoz. Ograniczony dostęp do opieki profilaktycznej oraz niższa częstość badań przesiewowych to czynniki, które należy uwzględniać przy interpretacji wszystkich statystyk dotyczących zdrowia tej społeczności.

Czego możemy się nauczyć?

Przykład społeczności Amiszów, choć niemożliwy do bezpośredniego przeniesienia na warunki życia w mieście, dostarcza cennej lekcji na temat wpływu codziennej aktywności fizycznej na zdrowie. Nie chodzi tu o rezygnację z elektryczności czy nowoczesnych technologii, lecz o świadome wprowadzanie ruchu do rutyny dnia codziennego – spacerów, pracy fizycznej, ograniczenia siedzącego trybu życia. Badania nad Amiszami pokazują, że nawet dieta obfitująca w tłuszcze i węglowodany może nie prowadzić do otyłości i cukrzycy, jeśli towarzyszy jej odpowiednio wysoki poziom aktywności fizycznej.

W Fundacji Lepszy Świat Jakuba Adamczyka od lat promujemy podejście do zdrowia oparte na rzetelnej wiedzy naukowej, a nie na modach czy uproszczeniach. Analiza przypadku Amiszów doskonale wpisuje się w nasze działania edukacyjne w ramach filaru poświęconego rozwojowi edukacji i świadomości zdrowotnej społeczeństwa. Skupiamy się przede wszystkim na:

• edukacji zdrowotnej – przybliżaniu społeczeństwu wyników aktualnych badań naukowych w przystępnej formie,
• promocji aktywności fizycznej – jako najskuteczniejszego, powszechnie dostępnego narzędzia profilaktyki chorób cywilizacyjnych,
• wsparciu dla osób w trudnej sytuacji życiowej – ponieważ dostęp do wiedzy o zdrowiu nie powinien zależeć od zamożności,
• promocji zrównoważonego stylu życia – inspirowanego także tradycyjnymi, sprawdzonymi wzorcami postępowania.

Bibliografia i źródła naukowe

1. Bassett, D. R., Schneider, P. L., & Huntington, G. E. (2004). Physical activity in an Old Order Amish community. Medicine & Science in Sports & Exercise, 36(1), 79-85. DOI: 10.1249/01.MSS.0000106184.71258.32
2. Bassett, D. R., Tremblay, M. S., Esliger, D. W., Copeland, J. L., Barnes, J. D., & Huntington, G. E. (2007). Physical activity and body mass index of children in an Old Order Amish community. Medicine & Science in Sports & Exercise, 39(3), 410-415. DOI: 10.1249/mss.0b013e31802d3aa7
3. Khan, S. S., Shah, S. J., Klyachko, E., Baldridge, A. S., Eren, M., Place, A. T., ... & Vaughan, D. E. (2017). A null mutation in SERPINE1 protects against biological aging in humans. Science Advances, 3(11), eaao1617. DOI: 10.1126/sciadv.aao1617
4. Westman, J. A., Ferketich, A. K., Kauffman, R. M., MacEachern, S. N., Wilkins, J. R., Wilcox, P. P., ... & Bloomfield, C. D. (2010). Low cancer incidence rates in Ohio Amish. Cancer Causes & Control, 21(1), 69-75.
5. Thomas, M. K., Gilligan, A., Lawson, J., & Lau, T. (2024). Breast Cancer Knowledge Among Amish and Mennonite Women. Journal of Cancer Education, 39, 691-697. DOI: 10.1007/s13187-024-02452-7
6. Cancer screening practices among Amish and non-Amish adults living in Ohio Appalachia. (2011). PubMed, PMID: 21729158.
7. Northwestern University Feinberg School of Medicine. (2017). Amish longevity may be due to genetic 'fountain of youth'. Northwestern Now. https://news.northwestern.edu/stories/2017/november/amish-live-longer-healthier-internal-fountain-of-youth
8. Danielson, M., Williams, A. A., Fitzmaurice, C. I., Frankki, S. M., & Rosenstein, L. J. (2025). Treatment preferences and completion rates among oncology patients from Amish communities. JCO Oncology Practice, 21(10 suppl), 194. DOI: 10.1200/OP.2025.21.10_suppl.194
9. Time. (2018). Amish People Stay Healthy in Old Age. Here's Their Secret. https://time.com/5159857/amish-people-stay-healthy-in-old-age-heres-their-secret/
10. Ohio State University Comprehensive Cancer Center. (2010). Amish Have Lower Rates Of Cancer, Ohio State Study Shows. https://cancer.osu.edu/news/amish-have-lower-rates-of-cancer-ohio-state-study-shows
11. Biology Insights. (2025). Do the Amish Get Cancer? A Look at the Research. https://biologyinsights.com/do-the-amish-get-cancer-a-look-at-the-research-2/
12. Biology Insights. (2026). Is Amish Food Healthy? What the Data Actually Shows. https://biologyinsights.com/is-amish-food-healthy-what-the-data-actually-shows/
13. Snitker, S., & Shuldiner, A. R. (2004). BMI in the Old Order Amish. Medicine & Science in Sports & Exercise, 36(8), 1447.
14. Gillum, D. R., & Staffileno, B. A. (2011). An integrative review of the current knowledge of cardiovascular disease and associated risk factors in the Old Order Amish. Journal of Transcultural Nursing, 22(2), 182-190. DOI: 10.1177/1043659610395772
15. LiveScience. (2008). How Amish Avoid Obesity: Physical Activity and the FTO Gene. https://www.livescience.com/5087-amish-avoid-obesity.html

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed podjęciem decyzji dotyczących diety, aktywności fizycznej lub leczenia skonsultuj się z lekarzem.