Otyłość – choroba XXI wieku

Otyłość przestała być postrzegana wyłącznie jako defekt estetyczny czy skutek braku silnej woli. Współczesna medycyna jednoznacznie klasyfikuje ją jako przewlekłą, wieloukładową chorobę, prowadzącą do dysfunkcji licznych narządów i istotnie skracającą oczekiwaną długość życia. W 2025 roku Komisja The Lancet Diabetes & Endocrinology do spraw otyłości klinicznej formalnie zredefiniowała to schorzenie, rozróżniając otyłość przedkliniczną – nadmiar tkanki tłuszczowej bez uszkodzeń narządowych – od otyłości klinicznej, w której dochodzi już do jawnych powikłań metabolicznych lub strukturalnych. Skala zjawiska sprawia, że otyłość jest dziś jednym z najpoważniejszych wyzwań zdrowia publicznego naszych czasów, dotykającym praktycznie każdego regionu świata, niezależnie od poziomu zamożności danego kraju.

Skala globalnej epidemii

Obecnie ponad 1 miliard osób na świecie żyje z otyłością, co stanowi około 13% globalnej populacji. Od 1975 roku wskaźniki otyłości potroiły się, a prognozy wskazują, że do 2035 roku problem ten dotknie około 1,9 miliarda dorosłych, czyli mniej więcej 25% ludności świata. Analizy sięgające jeszcze dalej w przyszłość sugerują, że do 2050 roku ponad połowa dorosłej populacji globu – blisko 3,8 miliarda osób – będzie żyła z nadwagą lub otyłością. Wzrostowi liczby chorych towarzyszy dramatyczne narastanie chorób niezakaźnych, w tym cukrzycy typu 2, chorób układu krążenia i wielu nowotworów, co łącznie odpowiada za ponad 5 milionów zgonów rocznie.

Prognozy Global Burden of Disease pokazują, że dotąd żaden kraj nie zdołał odwrócić trendu wzrostowego dotyczącego nadwagi i otyłości u dorosłych – bez zdecydowanych i skutecznych interwencji problem będzie się globalnie pogłębiał, przy czym szczególnie dynamiczny wzrost liczby osób z nadwagą i otyłością prognozowany jest w Azji i Afryce, co wynika z rosnącej liczby ludności w tych regionach. Co istotne, zjawisko to nie ogranicza się już do krajów wysoko rozwiniętych – choć historycznie otyłość kojarzona była głównie z zamożnymi społeczeństwami zachodnimi, obecnie ponad 70% osób z otyłością żyje w krajach o niskich i średnich dochodach, co czyni ją prawdziwie globalnym problemem zdrowia publicznego, wykraczającym poza granice geograficzne i ekonomiczne.

Otyłość w Polsce

Sytuacja epidemiologiczna w Polsce odzwierciedla trendy globalne. Według danych publikowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia, 56,6% osób w Polsce powyżej 15. roku życia zmaga się z nadwagą lub otyłością, przy czym 18,5% populacji sklasyfikowano jako osoby otyłe. Prognozy dla najbliższej przyszłości nie napawają optymizmem – szacuje się, że do końca 2025 roku problem otyłości będzie dotyczył 25,9% kobiet oraz 30,3% mężczyzn powyżej 20. roku życia.

Najnowsze, bardzo obszerne dane z projektu „Zdrowe Dane” Narodowego Funduszu Zdrowia, obejmujące analizę ponad 13,4 miliona dorosłych Polaków, wykazały, że nadwaga występowała u 37,7% badanych, a otyłość u 26,8%. Łącznie nadmierną masę ciała stwierdzono u 8 646 885 osób, co stanowiło 64,5% całkowitej analizowanej populacji. Warto podkreślić, że w polskiej populacji otyłość rozpoznawana jest częściej u mężczyzn niż u kobiet, a analizy socjodemograficzne wskazują, że ryzyko rozwoju nadwagi i otyłości rośnie wraz z wiekiem, a mężczyźni są o ponad 28% bardziej narażeni na ten problem niż kobiety. Co ciekawe, badania świadomości społecznej z 2025 roku pokazują, że zdecydowana większość Polaków (84,8%) prawidłowo identyfikuje otyłość jako chorobę, a nie jedynie problem estetyczny, choć świadomość niektórych powikłań – takich jak zespół policystycznych jajników czy astma – pozostaje ograniczona.

Przyczyny epidemii – złożona interakcja czynników

Otyłość jest napędzana złożoną interakcją czynników genetycznych, behawioralnych, środowiskowych i społeczno-ekonomicznych, przy czym gwałtowna urbanizacja i globalizacja przyspieszają spożycie wysokokalorycznej diety oraz utrwalają siedzący tryb życia. Szczególną rolę w tym procesie odgrywa żywność wysokoprzetworzona (ultra-processed food, UPF).

Najnowsza metaanaliza obejmująca 23 badania i ponad 155 tysięcy nastolatków z 16 krajów świata wykazała, że młodzież o wyższym spożyciu żywności wysokoprzetworzonej miała o 63% wyższe szanse na wystąpienie nadwagi lub otyłości w porównaniu z osobami spożywającymi mniej takiej żywności. Co niepokojące, analiza badań publikowanych najświeżej, bo w latach 2024–2025, wykazała jeszcze silniejszy związek, co sugeruje, że zależność ta może się nasilać wraz z rosnącym globalnie spożyciem żywności wysokoprzetworzonej. Podobne wnioski płyną z badań kohortowych prowadzonych u dzieci – wyższe spożycie UPF wiązało się dodatnio ze wskaźnikiem masy ciała, obwodem talii, wskaźnikiem masy tłuszczowej oraz stężeniem glukozy na czczo, a ujemnie ze stężeniem „dobrego” cholesterolu HDL.

Do problemu dokłada się także zmiana wzorców aktywności fizycznej. Analizy literatury naukowej wskazują, że najczęstszą kombinacją czynników ryzyka u dzieci i młodzieży jest niezdrowa dieta oparta na regularnym spożyciu żywności wysokoprzetworzonej kosztem produktów świeżych i minimalnie przetworzonych, w połączeniu z niewystarczającym poziomem aktywności fizycznej, co łącznie sprzyja narastaniu otyłości oraz ryzyka chorób przewlekłych już od najmłodszych lat życia.

Skutki zdrowotne otyłości

Otyłość nie jest izolowanym problemem estetycznym – to schorzenie o działaniu ogólnoustrojowym. W porównaniu z rokiem 1990 globalna częstość otyłości wzrosła o 155,1% u mężczyzn i 104,9% u kobiet, czemu towarzyszy rosnąca liczba powikłań dotykających praktycznie każdy układ narządowy – od serca, poprzez nerki, po układ kostno-stawowy – zwiększając ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i nowotworów. Do najczęściej rozpoznawanych powikłań otyłości należą:

• Cukrzyca typu 2 – wynikająca z insulinooporności tkanek obwodowych,
• Choroby układu sercowo-naczyniowego – nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca, udar mózgu,
• Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD) – silnie związana ze spożyciem żywności wysokoprzetworzonej,
• Zaburzenia układu kostno-stawowego – przeciążenie stawów i przyspieszony rozwój choroby zwyrodnieniowej,
• Wybrane nowotwory złośliwe – w tym raka jelita grubego, piersi i trzustki,
• Zaburzenia psychiczne – w tym podwyższone ryzyko depresji i obniżonej samooceny.

Nowoczesne leczenie – przełom farmakologiczny

Ostatnie lata przyniosły prawdziwą rewolucję w farmakoterapii otyłości za sprawą agonistów receptora GLP-1 (glukagonopodobnego peptydu 1). Leki te, takie jak semaglutyd i tirzepatyd – podwójny agonista receptorów GIP i GLP-1 – działają poprzez receptory obecne w ośrodkowym układzie nerwowym, trzustce, wątrobie i jelitach, wpływając na regulację apetytu, sygnalizację głodu i sytości, hormony jelitowe, opróżnianie żołądkowe, metabolizm glukozy oraz gospodarkę lipidową.

Skuteczność tych terapii potwierdzają badania head-to-head. Semaglutyd pozwala osiągnąć redukcję masy ciała rzędu 14,9%, natomiast tirzepatyd – aż 22,5%, przy czym badany w fazie 2 potrójny agonista retatrutyd wykazał bezprecedensową, 24-procentową redukcję masy ciała. Co istotne, korzyści terapii nie ograniczają się wyłącznie do utraty wagi – leczenie semaglutydem wykazano, że zmniejsza liczbę incydentów sercowo-naczyniowych oraz spowalnia progresję przewlekłej choroby nerek, natomiast tirzepatyd poprawia objawy obturacyjnego bezdechu sennego.

Warto odnotować także rozwój terapii doustnych, które mogą zwiększyć dostępność leczenia. We wrześniu 2025 roku opublikowano wyniki dwóch przełomowych badań fazy 3 – badanie ATTAIN-1, obejmujące ponad 3100 dorosłych z otyłością, wykazało średnią redukcję masy ciała o 11,2% po zastosowaniu doustnego orforglipronu, natomiast badanie OASIS-4 z doustnym semaglutydem w dawce 25 mg wykazało średnią utratę wagi na poziomie 13,6%. Mimo tych imponujących wyników, dostęp do leczenia bywa istotnie ograniczony przez wysokie koszty terapii oraz zróżnicowany zakres ubezpieczeniowy, co szczególnie dotyka osoby i społeczności historycznie zmarginalizowane.

Należy jednak podkreślić, że farmakoterapia stanowi uzupełnienie, a nie substytut, kompleksowego podejścia do leczenia otyłości, obejmującego zmianę stylu życia, interwencje dietetyczne, wsparcie aktywności fizycznej, a w wybranych przypadkach – leczenie chirurgiczne (bariatryczne). Decyzje terapeutyczne powinny być każdorazowo podejmowane indywidualnie, we współpracy z lekarzem oraz zespołem specjalistów zajmujących się leczeniem otyłości.

Profilaktyka i rola edukacji

W obliczu skali problemu kluczową rolę odgrywa profilaktyka, szczególnie w populacji dziecięcej i młodzieżowej, gdzie nawyki żywieniowe kształtują się na całe życie. Ograniczenie spożycia żywności wysokoprzetworzonej, promowanie regularnej aktywności fizycznej oraz edukacja żywieniowa rodzin stanowią fundament skutecznej profilaktyki. Równie istotne jest budowanie świadomości społecznej, że otyłość jest chorobą wymagającą leczenia, a nie wynikiem braku silnej woli – takie podejście zmniejsza stygmatyzację osób chorych i ułatwia im podjęcie skutecznego leczenia.

Ta obserwacja jest zgodna z tym, co na co dzień widzimy w pracy Fundacji Lepszy Świat Jakuba Adamczyka. Nasze doświadczenia potwierdzają, że skuteczne przeciwdziałanie chorobom cywilizacyjnym, w tym otyłości, wymaga jednoczesnego działania na kilku poziomach:

• edukacji zdrowotnej – budowania świadomości na temat przyczyn i skutków otyłości,
• wsparcia osób w trudnej sytuacji życiowej – w tym osób zmagających się z chorobami przewlekłymi i ograniczonym dostępem do leczenia,
• promowania zrównoważonego stylu życia – w tym zdrowych nawyków żywieniowych i aktywności fizycznej,
• przeciwdziałania stygmatyzacji – ponieważ otyłość jest chorobą, a nie wyborem czy brakiem charakteru.

Bibliografia i źródła naukowe

1. Ahmed, S. K., & Mohammed, R. A. (2025). Obesity: Prevalence, causes, consequences, management, preventive strategies and future research directions. Metabolism Open, 26, 100375. https://doi.org/10.1016/j.metop.2025.100375
2. GBD 2021 Adult BMI Collaborators. (2025). Global, regional, and national prevalence of adult overweight and obesity, 1990–2021, with forecasts to 2050: a forecasting study for the Global Burden of Disease Study 2021. The Lancet, 405, 813-838. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(25)00355-1
3. The Lancet Diabetes & Endocrinology Commission. (2025). Clinical Obesity: definition and diagnostic criteria. The Lancet Diabetes & Endocrinology.
4. Kowalczyk, A. et al. (2025). Projecting Global Trends and Inequalities in Adult Overweight and Obesity, 2023–2040: Findings From the NCD-RisC Database. PMC12477102.
5. Rajewski, J. et al. (2024). Prevalence of Obesity among Polish Primary Care Population Considered Healthy. Nutrients, 16(17), 2973. https://doi.org/10.3390/nu16172973
6. Zespół badawczy Narodowego Programu Zdrowia. (2024). Prevalence of Overweight, Obesity, and Abdominal Obesity in Polish Adults: Sociodemographic Analysis from the 2016–2020 National Health Program. Nutrients, 16(23), 4248. https://doi.org/10.3390/nu16234248
7. Narodowy Fundusz Zdrowia. (2025). The prevalence of overweight and obesity in 380 counties in Poland - "Zdrowe Dane" (2025). European Journal of Health Policy.
8. Uniting for the prevention and treatment of obesity: a call for coordinated, multisectoral action. (2025). Archives of Medical Science, 21(5), 2208-2210. https://doi.org/10.5114/aoms/211281
9. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości. (2024). Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024.
10. Świadomość społeczna otyłości w Polsce - badanie CAWI. (2025). Frontiers in Public Health. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1656877
11. Reviewing the Long-Term Impact of GLP-1 Receptor Agonists. (2025). Systematic Review, PMC12361690.
12. Harnessing GLP-1 Receptor Agonists for Obesity Treatment: Prospects and Obstacles on the Horizon. (2025). PMC12668848.
13. Institute for Clinical and Economic Review. (2025). Semaglutide and Tirzepatide for Obesity: Effectiveness and Value. Draft Evidence Report.
14. Revolutionizing obesity treatment: The emerging role of GLP-1 receptor agonists and next-generation pharmacotherapies. (2026). ScienceDirect. https://doi.org/10.1016/j.jns.2026.02.003
15. Comparative effectiveness of tirzepatide and semaglutide for obesity management in US clinical practice. (2025). PMC12924827.
16. From needles to pills: oral GLP-1 therapy enters the obesity arena. (2025). PMC12498447.
17. Who Wins the Battle Against Obesity? A Network Meta-Analysis Comparing Tirzepatide and Semaglutide. (2026). Journal of Diabetes. PMC12887578.
18. Ultra-processed foods linked to higher obesity risk in adolescents - systematic review and meta-analysis. (2026). News-Medical.
19. Ultra-processed foods: obesity and weight gain. (2025). US Right to Know / JAMA Network Open, CORALS Study.
20. The impact of ultra-processed foods on pediatric health. (2025). PMC12685501.
21. Jornal de Pediatria. (2024). Risk factors for obesity in children and adolescents: systematic mapping.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Decyzje dotyczące diagnostyki i leczenia otyłości należy każdorazowo konsultować z lekarzem lub innym wykwalifikowanym specjalistą ochrony zdrowia.