Sardynia – dlaczego ludzie żyją tam tak długo?

Na górzystej wyspie Sardynia, u wybrzeży Włoch, znajduje się miejsce, które od ponad dwudziestu lat fascynuje naukowców zajmujących się starzeniem się człowieka. To właśnie tutaj, w regionie Ogliastra, po raz pierwszy opisano zjawisko nazwane później „Błękitną Strefą” – obszar o wyjątkowo wysokim odsetku stulatków, cieszących się przy tym dobrym zdrowiem aż do późnej starości. Historia tego odkrycia sięga badań prowadzonych w ramach projektu AKEA (od sardyńskiego wyrażenia „A Kent'Annos” – „obyś dożył stu lat”), a jego wyniki po dziś dzień inspirują lekarzy, dietetyków i wszystkich, którzy chcą żyć długo i w dobrej formie.

Najnowsze badania, opublikowane w latach 2025 i 2026 w czasopiśmie The Gerontologist, dodatkowo potwierdziły rzetelność sardyńskich danych demograficznych dzięki niezależnej weryfikacji przeprowadzonej przez Stevena Austada oraz Giovanniego Pesa, jednego z odkrywców sardyńskiej Błękitnej Strefy. To ważna wiadomość dla wszystkich, którzy czerpią inspirację z sardyńskiego stylu życia – naukowe podstawy tego fenomenu są dziś mocniejsze niż kiedykolwiek.

Ogliastra – kraina rekordowej liczby stulatków

Region Ogliastra, położony w centralno-wschodniej części wyspy, wyróżnia się górzystym ukształtowaniem terenu i historycznym odosobnieniem, co przez wieki sprzyjało zachowaniu tradycyjnego, zdrowego stylu życia. Badania projektu AKEA wykazały, że Sardynia charakteryzuje się znacznie wyższym odsetkiem stulatków niż reszta Europy – wynoszącym w strefie górzystej nawet do 20 stulatków na 100 tysięcy mieszkańców, wobec znacznie niższych średnich dla reszty kontynentu.

Co szczególnie interesujące, na początku 2024 roku na Sardynii zarejestrowanych było ponad 600 stulatków. Wyjątkowy jest również sardyński fenomen równowagi płci – podczas gdy globalnie na czterech stulatków przypada proporcja 4:1 na korzyść kobiet, na Sardynii stosunek ten wynosi w niektórych gminach niemal 1:1, co sugeruje, że lokalny styl życia sprzyja długowieczności obu płci w jednakowym stopniu.

Ruch wpisany w codzienność

Jednym z najlepiej udokumentowanych czynników sardyńskiej długowieczności jest naturalna, codzienna aktywność fizyczna. W przeciwieństwie do zorganizowanych treningów na siłowni, mieszkańcy Ogliastry poruszają się w sposób funkcjonalny i nieprzerwany przez całe życie. Pasterze pokonują średnio 8–10 kilometrów dziennie po pagórkowatym i górzystym terenie, budując w ten sposób wytrzymałość, siłę i równowagę – i utrzymują tę aktywność aż do późnej starości.

Taki ruch nie ogranicza się do mężczyzn pracujących z owcami. Kobiety pozostają aktywne dzięki pieczeniu chleba, przędzeniu wełny oraz opiece nad domostwem i zwierzętami. Kluczem sardyńskiego ruchu jest jego konsekwencja i niska intensywność – dokładnie ten rodzaj aktywności, który współczesna nauka o wysiłku fizycznym uznaje za wyjątkowo korzystny dla zdrowia. Badania potwierdzają, że tego rodzaju regularny, łagodny ruch znacząco obniża ryzyko przedwczesnej śmierci, wspierając jednocześnie zdrowie układu krążenia i utrzymanie masy mięśniowej.

Dieta sardyńska – prostota, która leczy

Tradycyjna dieta mieszkańców Błękitnej Strefy Sardynii opiera się na produktach lokalnych, sezonowych i minimalnie przetworzonych. Jej fundamentem są pełnoziarniste produkty zbożowe (takie jak chleb carasau czy jęczmień), rośliny strączkowe (bób, ciecierzyca), warzywa sezonowe oraz sery z mleka owczego lub koziego. Są to produkty o wysokiej wartości odżywczej i niskim indeksie glikemicznym. Mięso pojawia się na stole rzadko, głównie przy okazji świąt i uroczystości rodzinnych.

Szczególne miejsce w diecie zajmuje ser pecorino, wytwarzany z mleka owiec wypasanych na naturalnych pastwiskach. Ten tradycyjny ser jest bogaty w kwasy tłuszczowe omega-3 oraz zawiera wysoką zawartość sprzężonego kwasu linolowego (CLA), który redukuje stan zapalny i wspiera układ krążenia. Uzupełnieniem posiłków jest oliwa z oliwek, będąca głównym źródłem tłuszczu w kuchni sardyńskiej.

Nie sposób pominąć również lokalnego wina Cannonau, spożywanego tradycyjnie z umiarem i w towarzystwie rodziny lub przyjaciół. Choć hipoteza o kluczowej roli samych polifenoli zawartych w tym winie budzi wśród badaczy dyskusję, tradycyjny sposób jego spożywania – w małych ilościach, podczas wspólnych posiłków, a nie w samotności – uznawany jest za istotny element sardyńskiego stylu życia. Prawdziwym sekretem jest całościowy styl życia: praca fizyczna, bliskie relacje, czyste środowisko oraz prosta dieta.

Silne więzi rodzinne i poczucie przynależności

Obok diety i ruchu, trzecim filarem sardyńskiej długowieczności są relacje międzyludzkie. Tradycyjne społeczności Ogliastry cechuje bliskość wielopokoleniowych rodzin, wzajemne wsparcie sąsiedzkie oraz codzienne wspólne posiłki. Więzi społeczne i rodzinne, utrzymywane przez całe życie, sprzyjają obniżeniu poziomu stresu, budowaniu poczucia sensu i przynależności – czynników, które nowoczesna gerontologia wskazuje jako równie istotne dla długości życia, co dieta czy aktywność fizyczna.

Co ciekawe, badania naukowe prowadzone wśród sardyńskich seniorów pokazują, że starsi mieszkańcy Błękitnej Strefy wykazują wyższy poziom naturalnej witalności i optymizmu niż przeciętna populacja, co interpretuje się jako wyraz zdrowej adaptacji psychicznej sprzyjającej długowieczności.

Co możemy przenieść do własnego życia?

Sardyński model długowieczności pokazuje, że nie potrzeba skomplikowanych planów treningowych ani kosztownych zabiegów, aby cieszyć się zdrowiem przez długie lata. Kluczowe okazują się proste nawyki: codzienny spacer, prosta i mało przetworzona dieta oparta na warzywach, strączkach i lokalnych produktach, umiar oraz pielęgnowanie relacji z bliskimi. To właśnie te elementy składają się na fenomen, który dziś podziwia cały świat.

Ta obserwacja wpisuje się w misję realizowaną przez Fundację Lepszy Świat Jakuba Adamczyka. Wierzymy, że dbanie o zdrowie opiera się na kilku kluczowych filarach:

• Edukacji zdrowotnej – upowszechnianiu wiedzy o popartych nauką czynnikach długowieczności,
• Promowaniu aktywności fizycznej – zachęcaniu do naturalnego ruchu każdego dnia,
• Budowaniu więzi społecznych – wspieraniu inicjatyw łączących pokolenia,
• Zrównoważonym stylu życia – w harmonii z naturą i lokalną społecznością.

Bibliografia i źródła naukowe

1. Austad, S. N., & Pes, G. M. (2025). The Validity of Blue Zones Demography: A Response to Critiques. The Gerontologist, 65(12), gnaf246. https://doi.org/10.1093/geront/gnaf246
2. Pes, G. M., Dore, M. P., Tsofliou, F., & Poulain, M. (2022). Diet and longevity in the Blue Zones: A set-and-forget issue? Maturitas, 164, 31–37. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2022.06.004
3. Poulain, M., & Herm, A. (2025). Blue Zone, a Demographic Concept and Beyond. Journal of Aging and Health. https://doi.org/10.1177/15598276251342502
4. Candal-Pedreira, C., et al. (2025). Blue Zones: An Analysis of Existing Evidence through a Scoping Review. Aging and Disease. https://doi.org/10.14336/AD.2025.0461
5. The Longevity of Blue Zones: Myth or Reality (2025). MDPI Journal, 73(2), 55.
6. Adaptive Hyperactivity and Biomarker Exploration: Insights from Elders in the Blue Zone of Sardinia (2024). PMC11547069.
7. Deiana, L., Ferrucci, L., Pes, G. M., et al. (1999). AKEntAnnos: The Sardinian study of extreme longevity. Aging Clinical and Experimental Research, 11, 142–149.
8. Poulain, M., Pes, G. M., Carru, C., et al. (2005). The validation of exceptional male longevity in Sardinia. W: Human Longevity, Individual Life Duration, and the Growth of the Oldest-Old Population. Springer.
9. Blue Zones. (2026). Sardinia, Italy – Blue Zones Explorations.
10. Randolph, L. (2025). Why Cannonau Vino Is Credited With So Many Sardinians Living To 100+. Forbes.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed wprowadzeniem zmian w diecie lub stylu życia warto skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem.