Wolontariat a zdrowie i dobrostan: co mówią badania o korzyściach dla wolontariuszy i społeczności

Dobrowolna i nieodpłatna praca na rzecz innych od dawna interesuje nie tylko socjologów i organizacje pozarządowe, ale także badaczy zdrowia publicznego. W literaturze coraz częściej pojawia się pytanie, czy wolontariat – poza oczywistą wartością dla osób i społeczności, którym służy – może być również czynnikiem sprzyjającym zdrowiu samych wolontariuszy ^{[1, 2]}. Odpowiedź ma znaczenie praktyczne. Jeżeli związek jest realny i przyczynowy, wolontariat mógłby uzupełniać klasyczne działania profilaktyczne, zwłaszcza w starzejących się społeczeństwach. Jeżeli natomiast wynika głównie z tego, że do wolontariatu częściej trafiają osoby zdrowsze, lepiej wykształcone i zamożniejsze, jego rola prozdrowotna byłaby znacznie skromniejsza.

Temat zyskał dodatkową aktualność w 2026 roku, który Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych ogłosiło Międzynarodowym Rokiem Wolontariatu na rzecz Zrównoważonego Rozwoju; koordynatorem obchodów w Polsce jest Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (NIW-CRSO) ^[14]. Niniejszy artykuł jest przeglądem narracyjnym. Priorytet nadano przeglądom systematycznym, metaanalizom i badaniom z randomizacją, a wyniki badań obserwacyjnych opatrzono zastrzeżeniami dotyczącymi możliwych czynników zakłócających. Uzupełniono je najnowszymi danymi o skali i uwarunkowaniach wolontariatu w Polsce.

Czym jest wolontariat i dlaczego trudno go zmierzyć

W badaniach naukowych i w statystyce publicznej wolontariat nie jest definiowany jednolicie. Główny Urząd Statystyczny (GUS) przyjmuje definicję szeroką, obejmującą zarówno pracę wykonywaną w ramach organizacji i instytucji (wolontariat organizacyjny, formalny), jak i pomoc udzielaną bezpośrednio innym osobom poza strukturami organizacyjnymi, na przykład sąsiadom, znajomym lub nieznajomym (wolontariat indywidualny, nieformalny) ^[14]. Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) koncentruje się na aktywności w organizacjach obywatelskich oraz nieodpłatnej pracy na rzecz społeczności lokalnej i osób potrzebujących, a Stowarzyszenie Klon/Jawor bada wolontariat z perspektywy organizacji trzeciego sektora ^[14].

Różnice te mają znaczenie merytoryczne. Autorki raportu NIW-CRSO zwracają uwagę, że część osób wykonujących nieodpłatną pracę społeczną nie utożsamia się z pojęciem „wolontariusz”, co obniża deklaracje w badaniach opartych na tym słowie ^[14]. Dla oceny skutków zdrowotnych istotne jest także to, że przeglądy systematyczne i metaanalizy dotyczą przede wszystkim wolontariatu formalnego, czyli organizowanego przez instytucje ^{[1, 2, 3]}. Wolontariat jest przy tym zjawiskiem wielowymiarowym, kształtowanym zarówno przez cechy jednostki, jak i przez kontekst społeczny ^{[10, 11]}, więc wnioski z jednej grupy badanych nie zawsze dają się przenieść na inną.

Skala wolontariatu w Polsce

Wskaźniki wolontariatu w Polsce różnią się wielokrotnie w zależności od źródła i przyjętej definicji (tabela 1). Według GUS w pierwszym kwartale 2022 roku średnio 28,4% mieszkańców w wieku 15–89 lat zaangażowało się choć raz w wolontariat w ciągu czterech tygodni poprzedzających badanie, przy czym wolontariat indywidualny (26,5%) był pięciokrotnie częstszy niż organizacyjny (5%) ^[14]. Wynik ten należy interpretować ostrożnie, ponieważ okres badania obejmował początek wojny w Ukrainie i związaną z nim masową mobilizację ^[14]. Według CBOS w 2023 roku 8% dorosłych zadeklarowało pracę jako wolontariusz, natomiast do szerszej grupy „społeczników” zaliczono 44% ^[14].

Tabela 1. Wskaźniki wolontariatu w Polsce według różnych źródeł. Zestawienie na podstawie ^[14]; wyniki nie są wprost porównywalne ze względu na odmienne definicje i okresy odniesienia.

Obraz wyłaniający się z tych danych jest spójny: Polska wyróżnia się relatywnie wysokim poziomem pomocy nieformalnej (ósme miejsce w Unii Europejskiej), a jednocześnie jednym z najniższych poziomów wolontariatu formalnego wśród krajów OECD ^[14]. W raporcie NIW-CRSO wskazano, że ambiwalentne postrzeganie „pracy społecznej”, narzucanej w okresie PRL, może wpływać na rozumienie wolontariatu, a do głównych barier należą brak czasu, obawa przed koniecznością regularnego zaangażowania oraz brak zainteresowania, które w Polsce zadeklarowało 27% badanych, co jest jednym z najwyższych odsetków w UE ^[14]. Zaufanie do organizacji pozarządowych wzrosło do 63% w 2023 roku, przy czym jest wyraźnie wyższe wśród osób, które miały z nimi osobisty kontakt (75%), niż wśród pozostałych (52%) ^{[14, 15]}.

W kontekście zdrowotnym szczególnie istotne jest to, że wolontariat osób starszych, czyli grupy, dla której zgromadzono najwięcej dowodów, jest w Polsce wyjątkowo rzadki: według badania SHARE z 2020 roku wolontariuszami było zaledwie 3,4% Polaków w wieku 50+, wobec średnio 15,5% w badanych krajach europejskich ^[14].

Wolontariat a zdrowie psychiczne i dobrostan

Najlepiej udokumentowaną korzyścią jest związek wolontariatu z lepszym stanem psychicznym. Przegląd systematyczny z metaanalizą Jenkinson i współpracowników, obejmujący badania eksperymentalne i kohortowe w dorosłej populacji ogólnej, wykazał, że badania kohortowe wskazują na korzystny związek wolontariatu z depresją, satysfakcją z życia i dobrostanem, ale nie ze zdrowiem fizycznym ^[1]. Autorzy zaznaczyli jednocześnie, że nie znaleziono spójnych dowodów na wpływ rodzaju czy intensywności wolontariatu, a mechanizmy przyczynowe pozostają niejasne ^[1].

Do podobnych wniosków prowadzi krytyczny przegląd Anderson i współpracowników, poświęcony osobom starszym. Spośród 113 zidentyfikowanych prac włączono 73; dane z badań opisowych, przekrojowych i prospektywnych badań kohortowych oraz z jednego badania z randomizacją najczęściej wskazywały na związek wolontariatu z mniejszym nasileniem objawów depresji, lepszą samooceną zdrowia, mniejszą liczbą ograniczeń funkcjonalnych i niższą śmiertelnością ^[2]. Wcześniejsze badania podłużne, m.in. Morrow-Howell i współpracowników, również wskazywały na korzystne zależności między wolontariatem a dobrostanem osób starszych ^[8].

Wolontariat a przeżycie i zdrowie fizyczne

Metaanaliza pięciu badań kohortowych wykazała, że wolontariusze mieli niższe ryzyko zgonu (RR = 0,78; 95% CI: 0,66–0,90) ^[1]. Okun i współpracownicy, analizując badania nad osobami w wieku co najmniej 55 lat, uzyskali jeszcze większą różnicę: ryzyko zgonu było niższe o 47% (95% CI: 38–55%) w analizach niekorygowanych oraz o 24% (95% CI: 16–31%) po uwzględnieniu zmiennych zakłócających, takich jak stan zdrowia ^[3]. Różnica między tymi dwiema wartościami jest pouczająca: efekt zmniejszył się niemal o połowę po kontroli innych czynników, co wskazuje, że znaczna część surowego związku może wynikać z cech odróżniających wolontariuszy od osób niezaangażowanych, a nie z samego wolontariatu.

Tabela 2. Zestawienie głównych dowodów dotyczących zdrowotnych korelatów wolontariatu. Oprac. na podstawie ^{[1, 2, 3, 5]}.

Badania z randomizacją: program Experience Corps

Najmocniejsze dowody przyczynowe pochodzą z ocen programu Experience Corps. Program umieszcza osoby w wieku 60+ w znaczących rolach w publicznych szkołach podstawowych, łącząc wsparcie uczniów z elementami promocji zdrowia seniorów ^{[4, 6]}. Badanie Baltimore Experience Corps Trial miało dwa równoległe cele: ocenę wpływu programu na osiągnięcia i zachowanie dzieci oraz na zdrowie wolontariuszy, przy czym głównym wynikiem po stronie osób starszych było ograniczenie niesprawności w zakresie mobilności i złożonych czynności dnia codziennego ^[4]. Osoby 60+ losowano do programu lub do grupy kontrolnej z typowymi, mniej intensywnymi możliwościami wolontariatu ^[4].

W badaniu pomocniczym poświęconym zdrowiu mózgu zrandomizowano 111 osób (58 w grupie interwencyjnej, 53 w kontrolnej). Po dwóch latach u mężczyzn uczestniczących w programie odnotowano wzrost objętości kory mózgowej i hipokampa o 0,7–1,6%, podczas gdy w grupie kontrolnej obserwowano spadek związany z wiekiem; wyniki były istotne statystycznie tylko u mężczyzn ^[5]. Autorzy interpretują to jako wskazówkę, że celowa aktywność osadzona w społecznym programie promocji zdrowia może zatrzymać, a u mężczyzn odwrócić zmiany w obszarach mózgu wrażliwych na demencję ^[5].

Wynik ten należy jednak czytać z umiarkowanym optymizmem. Próba była niewielka, efekt dotyczył biomarkerów, a nie rozpoznań klinicznych, a różnicy między płciami nie wyjaśniono. Badaczka kierująca zespołem zaznaczała też, że nie jest jasne, które elementy programu odpowiadają za poprawę ^[5]. Experience Corps jest ponadto programem ustrukturyzowanym i intensywnym, więc jego efekty nie muszą dotyczyć okazjonalnej pomocy lub jednorazowych akcji.

Efekt zdrowego wolontariusza i inne ograniczenia

Główną trudnością w interpretacji badań obserwacyjnych jest selekcja: do wolontariatu częściej trafiają osoby, które mają więcej zasobów zdrowotnych, edukacyjnych i materialnych. Dane polskie pokazują, że poziom zaangażowania w wolontariat, zwłaszcza formalny, rośnie wraz z wykształceniem i dochodem gospodarstwa domowego ^[14]. Organizacje mają przy tym tendencję do kierowania zaproszeń do osób o wysokim „potencjale partycypacyjnym”, czyli już aktywnych i dobrze osadzonych w sieciach społecznych (tzw. strukturalny błąd selekcji) ^{[11, 14]}. Badacze warszawskiego badania wolontariatu sami zauważyli, że nie wiadomo, czy wolontariat wzmacnia poczucie sprawczości, czy raczej przyciąga osoby, które już je mają ^[14].

Dodatkowej ostrożności wymagają wyniki dotyczące motywacji. W badaniu Konrath i współpracowników osoby angażujące się z motywów zorientowanych na innych miały niższe ryzyko zgonu, natomiast osoby motywowane głównie własnymi korzyściami miały ryzyko zbliżone do osób niebędących wolontariuszami ^[7]. Wynik ten wskazuje, że sam fakt wolontariatu może nie wystarczać, ale nie rozstrzyga, czy różnicę powoduje motywacja, czy cechy osobowe i społeczne, które idą z nią w parze. Jenkinson i współpracownicy postulują dlatego, by w przyszłości częściej stosować pragmatyczne badania z randomizacją i wyraźnie wiązać projekt interwencji z konkretnymi efektami zdrowotnymi ^[1].

Możliwe mechanizmy

W literaturze proponuje się kilka wyjaśnień, z których żadne nie zostało jeszcze w pełni potwierdzone. Model zaproponowany przez Anderson i współpracowników zakłada, że wolontariat zwiększa aktywność społeczną, fizyczną i poznawczą (w stopniu zależnym od charakteru wykonywanej roli), co poprzez mechanizmy biologiczne i psychologiczne prowadzi do poprawy funkcjonowania; autorzy przypuszczają, że mogłoby to wiązać się także z mniejszym ryzykiem demencji, lecz jest to hipoteza wymagająca sprawdzenia ^[2].

Nowsze prace koncentrują się na jakości doświadczenia wolontariusza. W badaniu przekrojowym 457 wolontariuszy w wieku 55+ z Hongkongu lepszy dobrostan subiektywny wiązał się z równowagą między wysiłkiem a nagrodą w roli wolontariackiej, poczuciem przynależności, poczuciem własnej skuteczności oraz zaangażowaniem w wolontariat polegający na towarzyszeniu innym ^[12]. W pracy doktorskiej z 2025 roku wskazano, że kluczową rolę mogą odgrywać autonomia i poczucie kompetencji, że negatywne postrzeganie starzenia się może utrudniać angażowanie się, a pilotażowy program międzypokoleniowy okazał się wykonalny i dla uczestników ważny ^[13]. Są to jednak wyniki przekrojowe lub pilotażowe, które służą raczej formułowaniu hipotez niż dowodzeniu przyczynowości.

Spójne z tym są klasyczne ujęcia psychologiczne. Podejście funkcjonalne zakłada, że ludzie angażują się, gdy wolontariat zaspokaja ich potrzeby psychologiczne, a trwałość zaangażowania zależy od dopasowania roli do motywacji ^{[9, 14]}. Dobra socjalizacja wolontariusza w organizacji zwiększa satysfakcję i chęć pozostania, natomiast nieudane wprowadzenie może prowadzić do stresu i rezygnacji ^[14].

Korzyści dla społeczności i organizacji

Przeglądy dotyczące zdrowia koncentrują się na skutkach dla samych wolontariuszy ^{[1, 2]}, dlatego wiedza o korzyściach dla odbiorców pomocy i społeczności jest w tej literaturze drugoplanowa. Projekt badania Experience Corps pokazuje, jak oba wymiary można oceniać jednocześnie: obok zdrowia seniorów analizowano w nim osiągnięcia dzieci w szkołach objętych programem w porównaniu ze szkołami kontrolnymi ^[4].

Wymiar społeczny widać także w danych polskich. Mobilizacja wokół wojny w Ukrainie sprawiła, że formalnym wolontariatem związanym z tym wydarzeniem zajmowało się 20% badanych w Polsce, więcej niż w Czechach, na Słowacji i na Węgrzech ^[14]. Odsetek osób mających w ciągu roku kontakt z organizacjami pozarządowymi wzrósł z 16% (2020) do 24% (2023) ^{[14, 15]}, a wyższe zaufanie wśród osób mających taki kontakt sugeruje, że osobiste doświadczenie współpracy z organizacją może osłabiać błędne koło braku zaufania i braku zaangażowania ^[14]. Organizacje pozarządowe w przeważającej części korzystają z wolontariuszy (62% w 2024 roku), jednak w około jednej trzeciej organizacji angażujących wolontariuszy nie ma żadnej osoby współpracującej regularnie ^[14].

Ryzyka i bariery: kiedy wolontariat nie pomaga

Korzyści zdrowotne nie są automatyczne. W badaniu mieszkańców Trójmiasta jako powody rezygnacji z wolontariatu wskazywano nie tylko brak czasu, lecz także potrzebę zadbania o własne zdrowie i dobrostan, negatywne doświadczenia, brak interesujących ofert oraz poczucie, że nikt nie zaprasza do udziału; im dłużej osoba pozostawała nieaktywna, tym mniejsze było prawdopodobieństwo powrotu ^{[14, 18]}. Badanie małopolskich organizacji pozarządowych z 2024 roku wykazało, że niemal połowa organizacji przyznała, iż osoby kierujące wolontariatem nie przeszły żadnego szkolenia, a jako trudność wskazywano szybkie wypalanie się wolontariuszy ^{[14, 17]}. Autorki raportu NIW-CRSO zauważają zarazem, że badań nad negatywnymi skutkami wolontariatu, takimi jak wypalenie czy zmęczenie fizyczne i psychiczne, jest niewiele ^[14].

Wnioski praktyczne dla organizacji i osób rozważających wolontariat

Choć wiele pytań pozostaje otwartych, z przeglądu można wyprowadzić ostrożne wskazówki, które łączą wyniki badań zdrowotnych z danymi o barierach wolontariatu w Polsce:

• Zapraszaj wprost. Ponad dwie trzecie badanych wskazało, że nie angażuje się, bo nikt ich o to nie poprosił, a 29% nie wie, jak się zgłosić ^[14]; ludzie częściej angażują się, gdy zostaną bezpośrednio poproszeni ^[11].
• Dopasuj rolę do motywacji i możliwości. Równowaga między wysiłkiem a nagrodą, poczucie sensu i skuteczności wiążą się z lepszym dobrostanem ^{[9, 12]}.
• Zadbaj o przygotowanie i wsparcie. Brak szkoleń koordynatorów i słabe wprowadzenie nowych osób to czynniki ryzyka rezygnacji i wypalenia ^{[14, 17]}.
• Zapewnij autonomię i poczucie kompetencji. Te czynniki są wskazywane jako możliwy mechanizm korzyści dla dobrostanu ^[13].
• Oferuj elastyczność. Częsta obawa przed obowiązkiem regularności oraz preferowanie zaangażowania okazjonalnego wskazują, że elastyczne i lokalne formy mogą obniżać próg wejścia ^{[14, 16]}.
• Pokazuj efekty pracy. W badaniu w Poznaniu niemal połowa osób niezaangażowanych chciałaby mieć pewność, że ich praca nie pójdzie na marne ^[14].
• Dbaj o równowagę. Osoby angażujące się powinny uwzględniać własne ograniczenia czasowe i zdrowotne oraz traktować wolontariat jako uzupełnienie, a nie zamiennik opieki medycznej.

Luki w wiedzy i kierunki dalszych badań

Przedstawione dowody pochodzą w większości z badań międzynarodowych ^{[1, 2, 3, 5]}, a ich przenoszenie na polskie realia wymaga ostrożności. Raport NIW-CRSO podkreśla, że w Polsce nadal brakuje pełnych badań wolontariatu, a opracowanie ma być podstawą największego dotąd badania w tym obszarze ^[14]. Autorzy przeglądów zalecają z kolei zwiększenie roli obiektywnych miar funkcjonowania psychospołecznego, fizycznego i poznawczego, analizę różnic indywidualnych, ocenę złożoności społecznej, fizycznej i poznawczej konkretnych ról wolontariackich oraz zbadanie związku wolontariatu z ryzykiem demencji ^[2]. Konieczne są również badania porównujące wolontariat z innymi formami aktywności oraz pragmatyczne badania z randomizacją ^{[1, 2]}.

Podsumowanie

Dostępne dane pozwalają stwierdzić, że wolontariat, zwłaszcza formalny, jest związany z lepszym dobrostanem psychicznym i niższym ryzykiem zgonu, szczególnie wśród osób starszych ^{[1, 2, 3]}. Jednocześnie znaczna część tej zależności może wynikać z selekcji, a dowody przyczynowe są ograniczone do nielicznych badań, takich jak ocena programu Experience Corps ^{[3, 5]}. Rozsądnym stanowiskiem jest więc traktowanie wolontariatu jako wartościowej, potencjalnie prozdrowotnej formy aktywności, a nie gwarantowanej interwencji zdrowotnej.

Z perspektywy polskiej uderza duża rozbieżność między potencjałem a praktyką: formalny wolontariat jest rzadki, szczególnie wśród seniorów, a bariery mają w dużej mierze charakter organizacyjny i informacyjny, takie jak brak zaproszenia, wiedzy o ofertach, szkoleń i elastycznych form zaangażowania ^[14]. To właśnie one są najłatwiejsze do usunięcia przez dobrze prowadzone organizacje.

Ten wniosek jest istotny dla Fundacji Lepszy Świat Jakuba Adamczyka (KRS 0001156897), która działa w trzech obszarach: wspiera osoby w trudnej sytuacji życiowej, angażuje się w ochronę środowiska i pomoc zwierzętom oraz wspiera rozwój edukacji, przedsiębiorczości i coachingu. We wszystkich tych obszarach zaangażowanie ludzi jest podstawą skutecznego działania, a przedstawione dowody wskazują, że warto je projektować świadomie, tak aby służyło zarówno osobom potrzebującym, jak i samym zaangażowanym. W praktyce oznacza to:

• jasno określone i sensowne role – tak, aby osoby angażujące się wiedziały, po co działają,
• przygotowanie i wsparcie – szkolenia, opiekę koordynatora i dobre wprowadzenie,
• docenianie i informację zwrotną – pokazywanie efektów pracy,
• szacunek dla ograniczeń – czasowych, zdrowotnych i rodzinnych,
• łączenie pomocy z edukacją – ponieważ wiedza i profilaktyka wzmacniają trwały efekt działań.

Bibliografia i źródła naukowe

1. Jenkinson, C. E., Dickens, A. P., Jones, K., Thompson-Coon, J., Taylor, R. S., Rogers, M., Bambra, C. L., Lang, I., & Richards, S. H. (2013). Is volunteering a public health intervention? A systematic review and meta-analysis of the health and survival of volunteers. BMC Public Health, 13, 773. DOI: 10.1186/1471-2458-13-773
2. Anderson, N. D., Damianakis, T., Kröger, E., Wagner, L. M., Dawson, D. R., Binns, M. A., Bernstein, S., Caspi, E., Cook, S. L., & BRAVO Team (2014). The benefits associated with volunteering among seniors: A critical review and recommendations for future research. Psychological Bulletin, 140(6), 1505–1533. DOI: 10.1037/a0037610
3. Okun, M. A., Yeung, E. W., & Brown, S. (2013). Volunteering by older adults and risk of mortality: A meta-analysis. Psychology and Aging, 28(2), 564–577. DOI: 10.1037/a0031519
4. Fried, L. P., Carlson, M. C., McGill, S., Seeman, T., Xue, Q.-L., Frick, K., Tan, E., Tanner, E. K., Barron, J., Frangakis, C., Piferi, R., Martinez, I., Gruenewald, T., Martin, B. K., Berry-Vaught, M., & Rebok, G. W. (2013). Experience Corps: A dual trial to promote the health of older adults and children's academic success. Contemporary Clinical Trials, 36(1), 1–13. DOI: 10.1016/j.cct.2013.05.003
5. Carlson, M. C., Kuo, J. H., Chuang, Y.-F., Varma, V. R., Harris, G., Albert, M. S., Erickson, K. I., Kramer, A. F., Parisi, J. M., Xue, Q.-L., Tan, E. J., Tanner, E. K., Gross, A. L., Seeman, T. E., Gruenewald, T. L., McGill, S., Rebok, G. W., & Fried, L. P. (2015). Impact of the Baltimore Experience Corps Trial on cortical and hippocampal volumes. Alzheimer's & Dementia, 11(11), 1340–1348. DOI: 10.1016/j.jalz.2014.12.005
6. Fried, L. P., Carlson, M. C., Freedman, M., Frick, K. D., Glass, T. A., Hill, J., McGill, S., Rebok, G. W., Seeman, T., Tielsch, J., Wasik, B. A., & Zeger, S. (2004). A social model for health promotion for an aging population: Initial evidence on the Experience Corps model. Journal of Urban Health, 81(1), 64–78. DOI: 10.1093/jurban/jth094
7. Konrath, S., Fuhrel-Forbes, A., Lou, A., & Brown, S. (2012). Motives for volunteering are associated with mortality risk in older adults. Health Psychology, 31(1), 87–96. DOI: 10.1037/a0025226
8. Morrow-Howell, N., Hinterlong, J., Rozario, P. A., & Tang, F. (2003). Effects of volunteering on the well-being of older adults. Journals of Gerontology: Series B, 58(3), S137–S145. DOI: 10.1093/geronb/58.3.S137
9. Clary, E. G., Snyder, M., Ridge, R. D., Copeland, J., Stukas, A. A., Haugen, J., & Miene, P. (1998). Understanding and assessing the motivations of volunteers: A functional approach. Journal of Personality and Social Psychology, 74(6), 1516–1530. DOI: 10.1037/0022-3514.74.6.1516
10. Wilson, J. (2000). Volunteering. Annual Review of Sociology, 26, 215–240. DOI: 10.1146/annurev.soc.26.1.215
11. Musick, M. A., & Wilson, J. (2008). Volunteers: A Social Profile. Bloomington: Indiana University Press.
12. Lu, S. (2025). Rewarding volunteering & enhancing psychological meaningfulness in volunteer roles boost late-life well-being. Innovation in Aging (abstrakt konferencyjny). DOI: 10.1093/geroni/igaf122.3496
13. Harvey, A. (2025). Volunteering and well-being in older adulthood: Contextual and psychological influences. Praca doktorska, Flinders University, College of Education, Psychology and Social Work. Dostępne: https://theses.flinders.edu.au/view/e800b8c1-ddca-4af2-b836-b171be554c75/1
14. Domaradzka, A., Roszczyńska-Kurasińska, M., & Żbikowska, A. (2026). Wolontariat i aktywność społeczna w Polsce 2020–2024. Synteza badań. Warszawa: Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (NIW-CRSO). ISBN 978-83-972960-8-4. Dostępne: https://niw.gov.pl/wp-content/uploads/2026/05/Wolontariat-i-aktywnosc-spoleczna-w-Polsce-2020-2024.pdf
15. Charycka, B., Bednarek, J., & Gumkowska, M. (2023). Ufamy, ale… Polki i Polacy o organizacjach pozarządowych. Raport z badań. Warszawa: Stowarzyszenie Klon/Jawor.
16. OECD (2024). Unleashing the potential of volunteering for local development. Paris: OECD Publishing (cyt. za: [14]).
17. Dąbrowski, A., Jaśkiewicz, P., & Stępnik, K. (2024). Badanie kondycji wolontariatu w małopolskich organizacjach pozarządowych. Kraków (cyt. za: [14]).
18. Buczyńska, A., Buczyński, P., Dębski, M., & Kisiel, B. (2009). Potencjał wolontarystyczny w Trójmieście. Gdańsk: Regionalne Centrum Wolontariatu w Gdańsku (cyt. za: [14]).

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani psychologa. W razie problemów ze zdrowiem fizycznym lub psychicznym skonsultuj się ze specjalistą.