Dlaczego ludzie mają akwaria w domu? Motywacje, korzyści i odpowiedzialność

Szklana skrzynia z wodą, roślinami i kolorowymi rybami od dziesięcioleci należy do najbardziej rozpoznawalnych elementów wyposażenia domów na całym świecie. Akwarystyka nie jest jednak wyłącznie modą wnętrzarską. To hobby, które łączy potrzebę kontaktu z przyrodą, zainteresowanie biologią, satysfakcję z tworzenia własnego, zamkniętego ekosystemu oraz – jak sugerują badania – możliwość codziennego wyciszenia. Celem niniejszego opracowania jest uporządkowanie tego, co wiadomo o motywacjach osób trzymających akwaria, o realnych i domniemanych korzyściach z oglądania ryb oraz o odpowiedzialności, jaka wiąże się z utrzymywaniem żywych zwierząt w warunkach domowych.

Punktem wyjścia jest hipoteza biofilii, zgodnie z którą człowiek ma wrodzoną skłonność do poszukiwania kontaktu z innymi formami życia i naturalnymi krajobrazami [1]. Uzupełnia ją teoria regeneracji po stresie, według której obserwowanie scen przyrodniczych, w tym wody, sprzyja szybszemu uspokojeniu reakcji fizjologicznych [2]. Akwarium można w tym ujęciu traktować jako miniaturową „przestrzeń niebieską” (ang. blue space), dostępną w salonie, biurze lub gabinecie lekarskim.

Skala zjawiska i profil akwarystów

Hodowla ryb ozdobnych ma długą historię, a globalny handel nimi obejmuje według szacunków około 125 krajów i jest wart 15–30 mld USD rocznie, przy czym około 90% wartości przypada na ryby słodkowodne, w większości pochodzące z hodowli, a nie z odłowów w środowisku naturalnym [3]. Autorzy badań brazylijskich wskazują, że ryby należą do najpopularniejszych zwierząt domowych na świecie [4]. W Nowej Zelandii akwaria z rybami posiada około 9% gospodarstw domowych, a w Australii około 12% [5].

Z badania ankietowego 906 brazylijskich akwarystów wynika, że hobby uprawiają głównie mężczyźni w wieku 20–40 lat, z wykształceniem wyższym; 86% badanych utrzymywało wyłącznie ryby słodkowodne. Jako główną motywację respondenci wskazywali walory estetyczne – kolor i zachowanie ryb decydowały o wyborze gatunków [4]. Należy zaznaczyć, że próba dotyczyła użytkowników grup w mediach społecznościowych i jednego kraju, więc wyniki nie muszą odzwierciedlać populacji akwarystów w Polsce.

Woda, natura i preferencje wizualne

Badania nad preferencjami krajobrazowymi pokazują, że ludzie chętnie oglądają wodę, także pod jej powierzchnią. Zespół z Uniwersytetu w Plymouth wykazał, że sceny podwodne były oceniane jako atrakcyjne i potencjalnie regenerujące [6], a ekspozycje w publicznych akwariach uzyskiwały oceny zbliżone do terenów zielonych [7]. Oceny były wyższe dla ekspozycji tropikalnych i o większej liczebności ryb niż dla ekspozycji o niskim zagęszczeniu.

W eksperymencie w warunkach akwarium publicznego oglądanie ekspozycji wiązało się z obniżeniem ciśnienia krwi i tętna, a większa liczba ryb dłużej utrzymywała uwagę uczestników i poprawiała ich nastrój [8]. Są to wyniki istotne, lecz dotyczą dużych ekspozycji publicznych, a nie typowego akwarium domowego.

Co naprawdę wiemy o wpływie akwarium na samopoczucie

Systematyczny przegląd literatury obejmujący 19 badań wskazał, że interakcje z rybami w akwariach mają potencjał wspierania dobrostanu człowieka, ale dowody są ograniczone. Dwa badania dostarczyły wstępnych przesłanek, że utrzymywanie akwarium domowego wiąże się z relaksacją; pozostałe dotyczyły nowych interakcji z rybami. Wyniki dotyczące lęku, relaksacji i fizjologicznych markerów stresu były mieszane, z ustaleniami zarówno pozytywnymi, jak i zerowymi. Wstępne poparcie znaleziono dla wpływu na nastrój, ból, spożycie pokarmu i masę ciała, natomiast nie dla samotności. Wszystkie badania miały ograniczenia metodologiczne, a ryzyko błędu systematycznego oceniono jako wysokie lub niejasne [9].

Podobny obraz wyłania się z międzynarodowego badania pandemicznego (n = 1199). Sam fakt posiadania zwierzęcia towarzyszącego nie był powiązany z poziomem samotności i dobrostanu psychicznego. W danych jakościowych opiekunowie ryb często wskazywali oglądanie akwarium jako pożądane oderwanie od trosk, jednak oceniali je jako mniej korzystne niż kontakt z psami i kotami, prawdopodobnie ze względu na brak dotyku [10].

Odpowiedzialność wobec ryb i środowiska

Ryby są zwierzętami czującymi, a ich potrzeby – jakość wody, odpowiednie towarzystwo, strukturę środowiska i dietę – trudno zaspokoić bez wiedzy i konsekwencji. Przegląd dotyczący handlu rybami ozdobnymi zwraca uwagę, że stresory znane z akwakultury, takie jak pogorszenie jakości wody, manipulacja, transport i zagęszczenie, występują także w łańcuchu dostaw ryb ozdobnych [11], a dobrostan ryb ozdobnych jest osobnym, coraz częściej opisywanym obszarem badań [12]. W badaniu z Nowej Zelandii podkreślono, że rosnąca liczba akwarystów wymaga wiedzy o utrzymaniu ryb i zapewnieniu im dobrostanu [5].

Drugi obszar dotyczy środowiska. Choć większość ryb słodkowodnych pochodzi z hodowli, część gatunków jest odławiana w naturze, a dokładny udział odłowów jest trudny do ustalenia z powodu braku wiarygodnych danych [3]. Ryby morskie w sklepach zoologicznych pochodzą w przeważającej części z Indo-Pacyfiku: w brytyjskim badaniu 50 sklepów dotyczyło to 91% odnotowanych gatunków [13]. Z kolei akwarystyka bywa źródłem gatunków inwazyjnych – w badaniu brazylijskim 14% akwarystów przyznało, że kiedykolwiek wypuściło ryby do środowiska naturalnego [4]. Nigdy nie należy wypuszczać ryb akwariowych do zbiorników ani cieków wodnych.

Praktyczne wnioski dla początkujących

• zdobądź wiedzę przed zakupem – wymagania gatunkowe dotyczące wielkości zbiornika, temperatury i towarzystwa są różne,
• wybieraj ryby z wiarygodnych źródeł – najlepiej z hodowli, a nie z odłowów w naturze,
• stabilizuj zbiornik przed zarybieniem – jakość wody jest podstawą dobrostanu ryb,
• unikaj gatunków, których nie jesteś w stanie utrzymać – także gdy wyglądają atrakcyjnie w sklepie,
• nie wypuszczaj ryb do środowiska – ryzyko inwazji biologicznych jest realne.

Perspektywa Fundacji Lepszy Świat Jakuba Adamczyka

Temat akwariów dobrze ilustruje zasadę, którą kieruje się Fundacja Lepszy Świat Jakuba Adamczyka: troska o zwierzęta, ochrona środowiska i edukacja są ze sobą powiązane. Hobby, które przynosi radość człowiekowi, powinno jednocześnie szanować dobrostan zwierząt i nie obciążać ekosystemów. Dlatego w ramach filarów działalności – ochrony środowiska oraz pomocy zwierzętom, a także rozwoju edukacji – Fundacja promuje świadome, oparte na wiedzy podejście do opieki nad zwierzętami i zrównoważony styl życia.

Podsumowanie

Ludzie mają akwaria w domu z kilku powodów: dla piękna barw i ruchu ryb, z potrzeby kontaktu z przyrodą oraz dla wyciszenia. Badania potwierdzają, że oglądanie życia podwodnego jest odbierane jako przyjemne i regenerujące, a w warunkach kontrolowanych wiąże się z obniżeniem tętna i ciśnienia krwi, jednak dowody dotyczące domowych akwariów są nadal nieliczne i obarczone ograniczeniami. Jednocześnie akwarystyka nakłada na człowieka odpowiedzialność za dobrostan zwierząt i za skutki, jakie hobby może mieć dla środowiska. Świadomy akwarysta to taki, który zna potrzeby swoich ryb, wybiera je odpowiedzialnie i nie traktuje ich wyłącznie jako element dekoracji.

Bibliografia i źródła naukowe

1. Kellert, S. R., & Wilson, E. O. (Eds.). (1993). The Biophilia Hypothesis. Island Press.
2. Ulrich, R. S., Simons, R. F., Losito, B. D., Fiorito, E., Miles, M. A., & Zelson, M. (1991). Stress recovery during exposure to natural and urban environments. Journal of Environmental Psychology, 11(3), 201–230. https://doi.org/10.1016/S0272-4944(05)80184-7
3. Evers, H.-G., Pinnegar, J. K., & Taylor, M. I. (2019). Where are they all from? Sources and sustainability in the ornamental freshwater fish trade. Journal of Fish Biology, 94(6), 909–916. https://doi.org/10.1111/jfb.13930
4. Borges, A. K. M., Oliveira, T. P. R., & Alves, R. R. N. (2022). Marine or freshwater: the role of ornamental fish keeper's preferences in the conservation of aquatic organisms in Brazil. PeerJ, 10, e14387. https://doi.org/10.7717/peerj.14387
5. Cameron, K. E., Johnson, R., & Harvey, L. (2024). Ornamental fish ownership in Aotearoa / New Zealand: Attitudes toward veterinary care and welfare considerations. Perspectives in Animal Health and Welfare, 3(1), 18–35. https://doi.org/10.34074/piahw.003102
6. White, M. P., Cracknell, D., Corcoran, A., Jenkinson, G., & Depledge, M. H. (2014). Do preferences for waterscapes persist in inclement weather and extend to sub-aquatic scenes? Landscape Research, 39(4), 339–358. https://doi.org/10.1080/01426397.2012.759919
7. Cracknell, D. L. (2016). The restorative potential of public aquariums: Psychological and physiological effects of viewing sub-aquatic environments [Praca doktorska, University of Plymouth]. https://doi.org/10.24382/756
8. Cracknell, D., White, M. P., Pahl, S., Nichols, W. J., & Depledge, M. H. (2016). Marine biota and psychological well-being: A preliminary examination of dose–response effects in an aquarium setting. Environment and Behavior, 48(10), 1242–1269. https://doi.org/10.1177/0013916515597512
9. Clements, H., Valentin, S., Jenkins, N., Rankin, J., Baker, J. S., Gee, N., Snellgrove, D., & Sloman, K. (2019). The effects of interacting with fish in aquariums on human health and well-being: A systematic review. PLoS ONE, 14(7), e0220524. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0220524
10. Clements, H., Valentin, S., Jenkins, N., Rankin, J., Gee, N. R., Snellgrove, D., & Sloman, K. A. (2021). Companion animal type and level of engagement matter: A mixed-methods study examining links between companion animal guardianship, loneliness and well-being during the COVID-19 pandemic. Animals, 11(8), 2349. https://doi.org/10.3390/ani11082349
11. Sloman, K. A., Bouyoucos, I. A., Brooks, E. J., & Sneddon, L. U. (2019). Stress and welfare in ornamental fishes: what can be learned from aquaculture? Journal of Fish Biology, 94(6), 940–950. https://doi.org/10.1111/jfb.13977
12. Sneddon, L., & Wolfenden, D. (2018). Ornamental fish (Actinopterygii). In Companion Animal Care and Welfare: The UFAW Companion Animal Handbook (pp. 440–466). Wiley-Blackwell.
13. Pinnegar, J. K., & Murray, J. M. (2019). Understanding the United Kingdom marine aquarium trade – a mystery shopper study of species on sale. Journal of Fish Biology, 94(6), 917–924. https://doi.org/10.1111/jfb.13941

Artykuł ma charakter edukacyjny. Przed zakupem ryb i założeniem akwarium warto skonsultować się z doświadczonym akwarystą lub lekarzem weterynarii specjalizującym się w rybach. Akwarium nie zastępuje leczenia ani wsparcia psychologicznego.