Pozytywne oddziaływanie fundacji w Polsce – rola trzeciego sektora

Fundacje i stowarzyszenia tworzą w Polsce tzw. trzeci sektor – obszar działania niezależny zarówno od administracji publicznej, jak i od biznesu nastawionego na zysk. Choć w debacie publicznej sektor ten bywa niedoceniany, dane statystyczne i badania socjologiczne pokazują, że jego wpływ na życie społeczne, gospodarcze i emocjonalne milionów Polaków jest znaczący i systematycznie rośnie. Niniejszy artykuł przedstawia aktualny obraz skali działania fundacji w Polsce, teoretyczne podstawy ich społecznej użyteczności oraz konkretne mechanizmy, poprzez które przekładają się one na realną poprawę jakości życia.

Skala trzeciego sektora w Polsce

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w 2024 roku w Polsce działalność prowadziło 113,1 tys. organizacji pozarządowych, zrzeszających łącznie 7,6 mln osób – to wzrost liczby aktywnych organizacji o 7,7% względem roku poprzedniego. Podmioty te wytworzyły 169,8 tys. miejsc pracy w przeliczeniu na pełne etaty, co odpowiada 1,5% przeciętnego zatrudnienia w całej gospodarce narodowej. Najliczniejszą grupę stanowiły klasyczne stowarzyszenia i organizacje społeczne, a fundacje – drugi co do wielkości segment sektora – odpowiadały za blisko jedną piątą wszystkich aktywnych podmiotów.

Warto podkreślić, że dynamika rejestracji nowych fundacji rośnie szybciej niż w przypadku stowarzyszeń. Jak wskazuje analiza portalu ngo.pl oparta na danych rejestrowych KRS i REGON, w 2024 roku powstało 3,5 tys. nowych fundacji wobec 3,7 tys. nowych stowarzyszeń – proporcja, która jeszcze dekadę temu była wyraźnie mniej korzystna dla formy fundacyjnej. Eksperci Stowarzyszenia Klon/Jawor tłumaczą to m.in. prostszymi wymogami formalnymi zakładania fundacji, które można powołać jednoosobowo, bez konieczności angażowania znaczącego kapitału.

Kapitał społeczny jako teoretyczna podstawa działania fundacji

Znaczenie fundacji dla społeczeństwa najpełniej tłumaczy koncepcja kapitału społecznego, rozwijana od lat 80. XX wieku przez takich badaczy jak Robert Putnam, James Coleman czy Francis Fukuyama. W ujęciu Putnama kapitał społeczny odnosi się do cech organizacji społeczeństwa – zaufania, norm wzajemności i sieci powiązań – które zwiększają sprawność wspólnego działania i umożliwiają osiąganie celów niedostępnych dla jednostek działających w izolacji. Fundacje, jako struktury pośredniczące między jednostką a państwem, są jednym z podstawowych mechanizmów wytwarzania tego rodzaju kapitału.

Fukuyama definiuje kapitał społeczny podobnie – jako zestaw nieformalnych norm i wartości umożliwiających skuteczną współpracę członków danej grupy. Badacze zajmujący się polskim kontekstem, tacy jak Tomasz Zarycki, zwracają uwagę, że rozwój trzeciego sektora po 1989 roku stanowił odpowiedź na historycznie niski poziom zaufania interpersonalnego i instytucjonalnego w Polsce, opisywany wcześniej przez Stefana Nowaka jako "próżnia socjologiczna" pomiędzy rodziną a narodem. Każda kolejna aktywna fundacja – budując lokalne sieci współpracy, wolontariatu i wzajemnego zaufania – działa więc na rzecz wypełniania tej przestrzeni.

Pomoc w sytuacjach kryzysowych

Jednym z najbardziej wymiernych przejawów pozytywnego oddziaływania fundacji jest ich rola w reagowaniu na sytuacje kryzysowe. Dane GUS za 2024 rok pokazują, że w związku z jesiennymi powodziami organizacje pozarządowe udzieliły wsparcia rzeczowego i finansowego o wartości 723,4 mln zł ponad 4,3 mln osobom. Podobny mechanizm mobilizacji zaobserwowano po wybuchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie – odsetek Polaków angażujących się w wolontariat wzrósł wówczas z 28,4% do 37,1% w ciągu jednego miesiąca, co dokumentuje raport "Wolontariat i aktywność społeczna w Polsce 2020–2024", przygotowany na zlecenie Narodowego Instytutu Wolności.

Ten wzorzec – gwałtowny wzrost zaangażowania społecznego w odpowiedzi na kryzys, przy niższym poziomie zaangażowania na co dzień – potwierdzają również badania konsumenckie dotyczące filantropii. Z opracowania poświęconego Dniu Dobroczynności w 2025 roku wynika, że w ciągu ostatnich dwóch lat ponad połowa Polaków wsparła cele związane ze zdrowiem i niepełnosprawnością, blisko 40% wsparło pomoc zwierzętom, a 36,4% zaangażowało się w walkę z ubóstwem i pomoc społeczną.

Filantropia indywidualna i mechanizm 1,5% podatku

Polski system podatkowy umożliwia każdemu podatnikowi PIT przekazanie 1,5% należnego podatku wybranej organizacji pożytku publicznego – bez zwiększania własnego zobowiązania podatkowego, jedynie poprzez wskazanie odbiorcy części kwoty, która i tak trafiłaby do budżetu państwa. Mechanizm ten cieszy się w Polsce wysokim poparciem: z możliwości tej skorzystało w ostatnim rozliczeniu niemal 63% podatników, a łączna suma przekazana organizacjom pożytku publicznego w 2023 roku przekroczyła 1,5 mld złotych. Najchętniej wspierane są fundacje działające na rzecz dzieci oraz zwierząt.

Skala tego wsparcia ma bezpośrednie przełożenie na możliwości operacyjne fundacji – od finansowania leczenia i rehabilitacji, przez programy edukacyjne, po opiekę nad zwierzętami. Warto pamiętać, że rozliczenie 1,5% wymaga jedynie wpisania numeru KRS wybranej organizacji w zeznaniu podatkowym składanym do 30 kwietnia.

Wolontariat – potencjał i wyzwania

Choć nieformalna gotowość Polaków do pomagania jest wysoka, formalny wolontariat w ramach organizacji pozostaje relatywnie rzadszy niż pomoc indywidualna – deklaruje go 26,5% obywateli, czyli pięciokrotnie mniej niż liczba osób angażujących się w pomoc poza strukturami NGO. Międzynarodowe porównania, na które powołuje się jeden z zachodnich think tanków, plasują Polskę nisko w rankingach formalnego wolontariatu, choć krajowe dane GUS pokazują wyraźnie wyższy poziom zaangażowania niż sugerują metodologie porównań globalnych, zwłaszcza w okresach kryzysowych.

Same organizacje odnotowują też zmianę charakteru współpracy z wolontariuszami: średnia liczba wolontariuszy przypadających na jedną organizację spadła z około 15 osób dwie dekady temu do około 5 obecnie, przy czym ponad 61% organizacji wciąż deklaruje współpracę z wolontariuszami. Rozwija się natomiast wolontariat kompetencyjny i zdalny – specjaliści (prawnicy, graficy, programiści) oferują fundacjom pracę pro bono w konkretnych, dobrze zdefiniowanych projektach, co pozwala organizacjom pozyskiwać zasoby niedostępne wcześniej przy tradycyjnym modelu współpracy.

Trzy filary działania – przykład Fundacji Lepszy Świat Jakuba Adamczyka

Opisane mechanizmy – budowanie kapitału społecznego, mobilizacja w sytuacjach kryzysowych oraz wykorzystanie filantropii indywidualnej – znajdują odzwierciedlenie w codziennej działalności lokalnych fundacji, w tym Fundacji Lepszy Świat Jakuba Adamczyka (LSJA). Fundacja prowadzi działania w oparciu o trzy uzupełniające się filary: wsparcie osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej, w tym poszkodowanych wskutek wypadków losowych i klęsk żywiołowych; ochronę środowiska oraz pomoc zwierzętom; a także rozwój edukacji, przedsiębiorczości i coachingu, rozumiany jako budowanie kompetencji sprzyjających samodzielności i rozwojowi społecznemu.

Taki model – łączący pomoc doraźną z długofalową edukacją i profilaktyką – odpowiada temu, co badania nad trzecim sektorem wskazują jako najskuteczniejszy sposób oddziaływania organizacji pozarządowych: nie tylko reagowanie na już zaistniałe problemy, lecz również systemowe budowanie odporności społeczności lokalnych na przyszłe kryzysy.

Bibliografia i źródła

1. Główny Urząd Statystyczny. (2025). Działalność organizacji pozarządowych w 2024 r. stat.gov.pl.
2. Stowarzyszenie Klon/Jawor. (2025). Kondycja organizacji pozarządowych 2024 [raport z badania]. fakty.ngo.pl.
3. ngo.pl. (2025). Fundacyjny boom w Polsce: bardziej wolimy zakładać fundacje niż stowarzyszenia. publicystyka.ngo.pl.
4. Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. (2026). Wolontariat i aktywność społeczna w Polsce 2020–2024. Synteza badań. niw.gov.pl.
5. Polska Agencja Prasowa. (2026). Polska na końcu światowego rankingu. Chodzi o wolontariat. pap.pl.
6. Grantowo.pl. (2025). Wolontariat w organizacjach pozarządowych – raport za rok 2025. grantowo.pl.
7. RaportCSR. (2026). Wolontariat w Polsce. Rząd szykuje zmiany w ustawie i chce wzmocnić organizacje pozarządowe. raportcsr.pl.
8. Wykluczeni.pl. (2026). Rząd chce wzmocnić potencjał wolontariatu. wykluczeni.pl.
9. Kampanie Społeczne. (2024). Na co przeznaczamy 1,5% podatku? kampaniespoleczne.pl.
10. Informacja prasowa Dnia Dobroczynności. (2025). Co sprawia, że Polacy pomagają w 2025 – wyniki badania. materiał prasowy.
11. PITax.pl. (2026). 1,5% podatku – jak go przekazać? pitax.pl.
12. Zarycki, T. (2004). Kapitał społeczny a trzy polskie drogi do nowoczesności. Kultura i Społeczeństwo, Instytut Studiów Politycznych PAN. czasopisma.isppan.waw.pl.
13. Putnam, R. D. (1995). Demokracja w działaniu: tradycje obywatelskie we współczesnych Włoszech. Wydawnictwo Znak / Fundacja im. Stefana Batorego.
14. Sierocińska, K. (2011). Kapitał społeczny. Definiowanie, pomiar i typy. Studia Ekonomiczne, Polska Akademia Nauk. nauka-pan.pl.
15. Zespół autorski ZPE. Kapitał społeczny i zaufanie. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, zpe.gov.pl.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny, oparty na publicznie dostępnych danych statystycznych i raportach badawczych cytowanych powyżej.