Przemoc rówieśnicza i cyberprzemoc w szkołach: które programy profilaktyczne działają

Przemoc rówieśnicza należy do najczęściej doświadczanych form krzywdzenia dzieci i młodzieży, a jej skutki – od zaburzeń lękowych i depresyjnych po pogorszenie funkcjonowania w szkole i w relacjach – potrafią utrzymywać się długo po zakończeniu edukacji^[10][1]. Szkoły w całej Europie wdrażają więc programy profilaktyczne, jednak ich efekty są bardzo zróżnicowane: część przynosi wyraźne korzyści, część działa słabo, a niektóre rozwiązania, które intuicyjnie wydają się słuszne, nie mają potwierdzenia w danych^[11]. Niniejszy przegląd, oparty na meta-analizach i badaniach z randomizacją, porządkuje wiedzę o skali zjawiska w Polsce, jego konsekwencjach zdrowotnych oraz o tym, które elementy szkolnych programów rzeczywiście zmniejszają przemoc – zarówno tradycyjną, jak i prowadzoną w sieci.

Definicje i zakres pojęć

W literaturze naukowej o przemocy rówieśniczej (ang. bullying) mówi się wtedy, gdy zachowania agresywne są intencjonalne, powtarzają się w czasie i występuje nierównowaga sił między sprawcą a osobą krzywdzoną. Obejmuje ona przemoc fizyczną, słowną oraz relacyjną, czyli wykluczanie z grupy, rozpowszechnianie plotek i izolowanie^[5]. Cyberprzemoc (cyberbullying) jest jej odmianą realizowaną za pośrednictwem technologii cyfrowych. Różni się od przemocy tradycyjnej kilkoma cechami: nie kończy się wraz z lekcjami, treści mogą być trwałe i widoczne dla szerokiego grona odbiorców, a sprawca bywa anonimowy. Badacze podkreślają przy tym, że przemoc online i offline często się nakładają – ta sama osoba bywa krzywdzona w obu przestrzeniach, co utrudnia ocenę skuteczności interwencji nastawionych wyłącznie na jedną z nich^[4].

Skala zjawiska w Polsce i w Europie

Podstawowym źródłem danych o zachowaniach zdrowotnych młodzieży szkolnej jest międzynarodowe badanie HBSC (Health Behaviour in School-aged Children) realizowane pod egidą Światowej Organizacji Zdrowia; w Polsce prowadzone jest ono co cztery lata od 1990 r. przez Instytut Matki i Dziecka oraz Uniwersytet Warszawski. Edycja z 2022 r. objęła blisko 280 tys. uczniów z 44 krajów i regionów^[2]. Jej wyniki pokazują, że odsetek nastolatków doświadczających cyberprzemocy wzrósł w porównaniu z 2018 r.: z 12% do 15% wśród chłopców i z 13% do 16% wśród dziewcząt. Polska młodzież znalazła się w każdej grupie wiekowej w pierwszej piątce państw o najwyższym odsetku osób doświadczających cyberprzemocy, jak wskazują koordynatorki badania w naszym kraju^[2]. Średnio około 6% nastolatków przyznaje się do stosowania cyberprzemocy wobec innych.

Ważnym wnioskiem płynącym z badań jest rola obserwatorów. To oni stanowią największą grupę uczestników zdarzeń przemocowych, dlatego – jak podkreślają polskie badaczki – działania profilaktyczne powinny obejmować także ich, wzmacniając kompetencje reagowania na przemoc^[2]. Zwraca się również uwagę na lukę systemową: w Polsce funkcjonuje nadzór nad przemocą domową w postaci procedury „Niebieskie Karty", natomiast brakuje analogicznego monitoringu przemocy wobec dziecka poza domem, w tym przemocy rówieśniczej^[2][9].

Skutki zdrowotne i edukacyjne

Najpełniejszy przegląd konsekwencji doświadczania przemocy rówieśniczej przedstawili Moore i współautorzy w systematycznym przeglądzie z meta-analizą. Autorzy uznali, że istnieją przekonujące dowody na związek przyczynowy między wiktymizacją a lękiem, depresją, gorszym stanem zdrowia psychicznego i ogólnego, samookaleczeniami oraz myślami i próbami samobójczymi^[10]. Zbiorczy iloraz szans dla pogorszonego zdrowia psychicznego wyniósł 1,6 (95% CI: 1,42–1,81), a dla lęku 1,77 (95% CI: 1,34–2,33). Uczniowie doświadczający przemocy częściej zgłaszali także dolegliwości somatyczne, m.in. trudności ze snem (OR = 1,73) oraz bóle głowy (OR = 1,64)^[10].

Czy szkolne programy antyprzemocowe działają? Wyniki meta-analiz

Najczęściej cytowanym przeglądem jest meta-analiza Ttofi i Farringtona z 2011 r. Z 622 odnalezionych raportów do analizy włączono 89, opisujących 53 ewaluacje programów; dla 44 z nich dało się obliczyć wielkość efektu. Wynik był zachęcający: programy zmniejszały przemoc sprawczą średnio o 20–23%, a wiktymizację o 17–20%^[15]. Aktualizacja z 2021 r. potwierdziła skuteczność programów, wskazując na redukcję przemocy sprawczej o ok. 18–19% i wiktymizacji o ok. 15–16%^[7]. Z kolei obejmujący 100 niezależnych ewaluacji przegląd globalny z 2019 r. wykazał, że programy ogólnie zmniejszają zarówno stosowanie przemocy, jak i bycie jej ofiarą, przy czym efekty różniły się między krajami i konkretnymi programami^[6][5].

Nie wszyscy badacze oceniali ten obraz równie optymistycznie. Wcześniejsza meta-analiza Fergusona i współautorów z 2007 r. uznała, że efekt programów jest dodatni i statystycznie istotny, lecz praktycznie znikomy^[3]. Różnice wynikają w dużej mierze z doboru badań, ich jakości metodologicznej i sposobu obliczania wielkości efektu. Warto też pamiętać, że w przeglądzie globalnym z 2019 r. uwzględniono 65 różnych programów, z których tylko cztery (KiVa, NoTrap!, Olweus Bullying Prevention Program i ViSC) oceniano wielokrotnie^[6] – dla większości rozwiązań wiedza opiera się więc na pojedynczych badaniach.

Które elementy programów wiążą się z lepszymi efektami

Analiza składników programów prowadzona przez Ttofi i Farringtona wskazała, że skuteczniejsze były programy bardziej intensywne i długotrwałe, a także te, które obejmowały spotkania z rodzicami, stanowcze, lecz jasno określone metody dyscyplinarne oraz lepszy nadzór nad uczniami na przerwach^[15]. Do elementów silnie powiązanych ze spadkiem przemocy zaliczono również ogólnoszkolną politykę przeciwdziałania przemocy, reguły klasowe, zarządzanie klasą i szkolenia nauczycieli^[15]. Odrębna meta-analiza 13 badań wskazała dodatkowo, że większe efekty w ograniczaniu wiktymizacji miały programy obejmujące trening kontroli emocji, poradnictwo rówieśnicze i wprowadzenie szkolnej polityki antyprzemocowej^[8].

Wnioski te należy jednak traktować ostrożnie. Smith, Salmivalli i Cowie skrytykowały silne rekomendacje praktyczne wyprowadzane z analizy poszczególnych składników, wskazując na problemy z procedurą analityczną i definicjami; ich zdaniem wyniki dotyczące m.in. środków dyscyplinarnych i pracy z rówieśnikami są złożone i nie uzasadniają jednoznacznych zaleceń^[14]. Dobrym przykładem sprzeczności w danych jest właśnie praca z rówieśnikami: przegląd z 2011 r. powiązał ją ze wzrostem wiktymizacji^[15], podczas gdy badanie Lee i współautorów wskazało poradnictwo rówieśnicze jako element korzystny^[8]. Taka rozbieżność zalecałaby ostrożność przy wprowadzaniu mediacji rówieśniczych bez rzetelnej ewaluacji w polskim kontekście.

Studium przypadku: program KiVa

Jednym z najlepiej przebadanych rozwiązań jest fiński program KiVa, oparty na założeniu, że kluczowe dla zakończenia lub podtrzymywania przemocy jest zachowanie świadków zdarzenia^[11]. Program oceniono najpierw w badaniu z randomizacją (2007–2009), a następnie w trakcie wdrożenia ogólnokrajowego. Wykazano, że zmniejsza on przemoc i wiktymizację, zwiększa empatię wobec osób krzywdzonych oraz poczucie skuteczności w ich obronie, ogranicza „nagradzanie" zachowań sprawców i poprawia stosunek do szkoły^[12]. Notowano także istotne zmniejszenie lęku, objawów depresyjnych i negatywnych postrzegań rówieśników^[11].

Cyberprzemoc: efekty skromniejsze, pewność dowodów niższa

Badania nad programami przeciwdziałania cyberprzemocy są znacznie młodsze – pierwsze ewaluacje pojawiły się dopiero około 2012 r. Meta-analiza Gaffney i współautorów objęła 24 badania (15 z randomizacją, 9 quasi-eksperymentalnych) i wskazała, że programy zmniejszają cyberprzemoc sprawczą o ok. 10–15%, a wiktymizację o ok. 14%^[4]. Nowsza meta-analiza Shi i współautorów (2025) obejmująca 44 badania z randomizacją, 65 707 uczestników z 15 krajów, potwierdziła małe, ale istotne zmniejszenie sprawstwa (g = −0,15) i wiktymizacji (g = −0,11), przy czym nie wykryto istotnych efektów w zakresie zachowań obserwatorów ani szerokiego dobrostanu psychospołecznego. Autorzy ocenili pewność dowodów jako niską do bardzo niskiej i zauważyli, że skuteczniejsze były interwencje dłuższe (łącznie co najmniej 5 godzin)^[13]. Do podobnych wniosków prowadzi przegląd amerykańskiej Community Preventive Services Task Force, w którym połączony efekt dla cyberprzemocy z pięciu badań był mały (−0,13)^[1].

Wynika z tego praktyczna wskazówka: jednorazowa pogadanka o bezpieczeństwie w internecie nie jest programem profilaktycznym. Dane przemawiają za działaniami rozłożonymi w czasie, powiązanymi z całościową polityką szkoły i pracą nad klimatem w klasie.

Polski kontekst prawny i organizacyjny

Zgodnie z przepisami Prawa oświatowego każda szkoła realizuje program wychowawczo-profilaktyczny, opracowywany na podstawie corocznej diagnozy potrzeb i zagrożeń, a za bezpieczeństwo uczniów odpowiada dyrektor^[16]. Od 15 sierpnia 2024 r. szkoły mają także obowiązek wdrożenia standardów ochrony małoletnich, które obejmują procedury interwencji w sytuacji przemocy rówieśniczej, m.in. obowiązek zgłaszania incydentów, sporządzania notatek i prowadzenia karty interwencji^[16]. Aby procedury miały praktyczne znaczenie, nie powinny istnieć wyłącznie na papierze: powinny być znane uczniom, rodzicom i nauczycielom oraz regularnie oceniane.

Warto zaznaczyć, że autor niniejszego przeglądu nie odnalazł w dostępnych bazach dużych, kontrolowanych ewaluacji programów antyprzemocowych przeprowadzonych w polskich szkołach. Oceny polityki prewencji w Polsce, takie jak opracowanie Malinowskiej-Cieślik, dotyczą głównie ram prawnych i organizacyjnych^[9]. To istotna luka: większość dowodów pochodzi z krajów skandynawskich, Wielkiej Brytanii i Ameryki Północnej, a przeniesienie programów do innego systemu edukacji wymaga rzetelnego sprawdzenia.

Praktyczne wnioski dla szkół i rodziców

Rodzice, którzy podejrzewają, że ich dziecko doświadcza przemocy, powinni przede wszystkim zachować spokój, rozmawiać z dzieckiem bez oceniania, zabezpieczać dowody (zrzuty ekranu, wiadomości) i niezwłocznie kontaktować się z wychowawcą, pedagogiem lub dyrektorem szkoły. Pomoc można uzyskać także telefonicznie: bezpłatny Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111 oraz Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12.

Ograniczenia przeglądu

Przedstawione wnioski mają kilka ograniczeń. Większość badań opiera się na kwestionariuszach samoopisowych, które mogą być zniekształcone przez chęć przedstawienia się w lepszym świetle. Okres obserwacji po zakończeniu interwencji jest zwykle krótki, więc trwałość efektów jest słabiej poznana. Wielkości efektów podawane w różnych przeglądach nie są wprost porównywalne, a wiele programów oceniono tylko raz. Wreszcie, dane dla Polski pochodzą przede wszystkim z badań monitorujących, nie z ewaluacji programów interwencyjnych.

Podsumowanie

Dostępne dowody wskazują, że szkolne programy przeciwdziałania przemocy rówieśniczej zmniejszają jej występowanie, zwykle o kilkanaście do dwudziestu kilku procent, przy dużym zróżnicowaniu efektów między programami i szkołami. Najlepiej udokumentowane są działania intensywne, całościowe, angażujące nauczycieli, rodziców i świadków zdarzeń. W przypadku cyberprzemocy efekty są skromniejsze, a pewność dowodów niższa, co jest argumentem za dalszymi badaniami, a nie za rezygnacją z profilaktyki. Polska ma w tym obszarze realne wyzwania: wysokie wskaźniki cyberprzemocy w badaniach HBSC i brak szerokich ewaluacji krajowych.

Wnioski te są zbieżne z podejściem Fundacji Lepszy Świat Jakuba Adamczyka. Wsparcie dzieci i młodzieży w trudnej sytuacji życiowej (filar I) oraz rozwój edukacji i kompetencji społecznych (filar III) wymagają działania na kilku poziomach jednocześnie:

• edukacji – budowania wiedzy uczniów, nauczycieli i rodziców o mechanizmach przemocy i sposobach reagowania,
• wsparcia doraźnego – dostępu do pomocy dla dzieci, które doświadczają krzywdzenia,
• kompetencji społecznych – rozwijania empatii, współpracy i umiejętności rozwiązywania konfliktów,
• opartych na dowodach rozwiązań – wybierania takich działań, których skuteczność została sprawdzona.

Bibliografia i źródła naukowe

1. Community Preventive Services Task Force. School-based anti-bullying interventions (Violence Prevention). The Community Guide. thecommunityguide.org
2. Cosma, A., et al. (2024). A focus on adolescent peer violence and bullying in Europe, central Asia and Canada. Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) International Report, vol. 2. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe. Dane dla Polski: HBSC Polska, hbsc-polska.pl.
3. Ferguson, C. J., San Miguel, C., Kilburn, J. C., & Sanchez, P. (2007). The effectiveness of school-based anti-bullying programs: A meta-analytic review. Criminal Justice Review, 32(4), 401-414.
4. Gaffney, H., Farrington, D. P., Espelage, D. L., & Ttofi, M. M. (2019). Are cyberbullying intervention and prevention programs effective? A systematic and meta-analytical review. Aggression and Violent Behavior, 45, 134-153. doi:10.1016/j.avb.2018.08.003
5. Gaffney, H., Ttofi, M. M., & Farrington, D. P. (2019). Evaluating the effectiveness of school-bullying prevention programs: An updated meta-analytical review. Aggression and Violent Behavior, 45, 111-133. doi:10.1016/j.avb.2018.07.001
6. Gaffney, H., Ttofi, M. M., & Farrington, D. P. (2019). Examining the effectiveness of school-bullying intervention programs globally: A meta-analysis. International Journal of Bullying Prevention, 1, 14-31.
7. Gaffney, H., Ttofi, M. M., & Farrington, D. P. (2021). Effectiveness of school-based programs to reduce bullying perpetration and victimization: An updated systematic review and meta-analysis. Campbell Systematic Reviews, 17(2), e1143. doi:10.1002/cl2.1143
8. Lee, S., Kim, C. J., & Kim, D. H. (2015). A meta-analysis of the effect of school-based anti-bullying programs. Journal of Child Health Care, 19(2), 136-153.
9. Malinowska-Cieślik, M. (2014). Ocena prewencji przemocy rówieśniczej wśród nastolatków w Polsce z perspektywy zdrowia publicznego. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie, 12(1).
10. Moore, S. E., Norman, R. E., Suetani, S., Thomas, H. J., Sly, P. D., & Scott, J. G. (2017). Consequences of bullying victimization in childhood and adolescence: A systematic review and meta-analysis. World Journal of Psychiatry, 7(1), 60-76. doi:10.5498/wjp.v7.i1.60
11. Salmivalli, C., & Poskiparta, E. (2012). KiVa Antibullying Program: Overview of evaluation studies based on a randomized controlled trial and national rollout in Finland. International Journal of Conflict and Violence, 6(2), 293-301. doi:10.4119/ijcv-2920
12. Salmivalli, C., Poskiparta, E., Ahtola, A., & Haataja, A. (2013). The implementation and effectiveness of the KiVa antibullying program in Finland. European Psychologist, 18(2), 79-88. doi:10.1027/1016-9040/a000140
13. Shi, Y., Lau, Y., Chan, H. H. H., Choi, J., Calvo-Morata, A., & Wong, S. H. (2025). School-based intervention on cyberbullying-related outcomes and psycho-social well-being in children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. Trauma, Violence, & Abuse.
14. Smith, P. K., Salmivalli, C., & Cowie, H. (2012). Effectiveness of school-based programs to reduce bullying: A commentary. Journal of Experimental Criminology, 8(4), 433-441.
15. Ttofi, M. M., & Farrington, D. P. (2011). Effectiveness of school-based programs to reduce bullying: A systematic and meta-analytic review. Journal of Experimental Criminology, 7(1), 27-56. doi:10.1007/s11292-010-9109-1
16. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (art. 26, 68, 98) oraz materiały informacyjne dotyczące przeciwdziałania przemocy rówieśniczej i standardów ochrony małoletnich w szkołach, gov.pl. gov.pl

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady psychologa, pedagoga ani lekarza. Jeżeli Twoje dziecko doświadcza przemocy lub wykazuje objawy pogorszenia samopoczucia, skontaktuj się ze szkołą oraz specjalistą. Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży: 116 111.