Terapie z udziałem zwierząt: co mówią badania, a co obiecuje marketing

Pies, który kładzie głowę na kolanach dziecka w szpitalu, koń niosący na grzbiecie weterana wojennego, kot w domu seniora – obrazy te poruszają i łatwo uwierzyć, że „po prostu działają”. Wokół terapii z udziałem zwierząt narosło jednak wiele obietnic, od rzetelnych programów prowadzonych przez specjalistów po oferty reklamujące „leczenie” czegokolwiek. Ten artykuł porządkuje wiedzę: co pokazują przeglądy systematyczne i meta-analizy, gdzie dowody są słabe, jak wygląda sytuacja zwierząt pracujących z ludźmi i czego brakuje w polskich przepisach.

Czym właściwie są interwencje z udziałem zwierząt?

W literaturze naukowej używa się zbiorczego terminu interwencje z udziałem zwierząt (ang. animal-assisted interventions, AAI). Obejmuje on trzy różne rzeczy, które w mowie potocznej często zlewają się w „dogoterapię”:

• terapię z udziałem zwierząt (AAT) – ustrukturyzowane działania w ramach planu leczenia lub rehabilitacji, prowadzone przez wykwalifikowanego specjalistę, z określonym celem i oceną efektów;
• zajęcia z udziałem zwierząt (AAA) – mniej formalne wizyty o charakterze motywacyjnym, edukacyjnym lub towarzyskim;
• edukację z udziałem zwierząt (AAE) – działania w szkołach i przedszkolach, wspierające uczenie się i atmosferę w grupie.

Różnica ma znaczenie praktyczne: spotkanie z pupilem na korytarzu szpitala może poprawić nastrój, ale nie jest terapią w sensie medycznym i nie należy oczekiwać od niego tego samego, co od zaplanowanego programu rehabilitacyjnego. Osobną kategorię stanowią terapie z udziałem koni, w tym hipoterapia, czyli metoda fizjoterapeutyczna wykorzystująca ruch konia, oraz psychoterapia i zajęcia prowadzone z końmi.

Dlaczego miałoby to działać? Hipotezy i ich ograniczenia

Najczęściej przywoływane wyjaśnienia dotyczą obniżenia reakcji stresowej (w tym poziomu kortyzolu), wzrostu oksytocyny, ułatwienia kontaktu społecznego oraz motywacji do aktywności. Dane biologiczne są jednak mniej jednoznaczne, niż sugerują popularne opracowania. W przeglądzie systematycznym 26 badań nad krótkimi interwencjami z udziałem psów istotne zmiany kortyzolu odnotowano tylko w części z nich, a kilka badań nie wykazało istotnego efektu. Autorzy innego przeglądu zakresowego zwracają uwagę, że sam kortyzol nie jest wystarczająco wiarygodnym wskaźnikiem stresu.

Co pokazują meta-analizy?

W ostatnich latach pojawiło się kilka dużych syntez badań. Poniższa tabela zestawia najważniejsze z nich; każda wymaga ostrożnej interpretacji, o czym piszemy niżej.

Ogólny obraz jest więc umiarkowanie optymistyczny: wyniki wskazują najczęściej na poprawę samopoczucia psychicznego, łagodzenie lęku i stresu oraz wsparcie kontaktów społecznych. Znacznie słabsze są dowody na poprawę parametrów fizycznych czy funkcji poznawczych. Przegląd badań nad dogoterapią w edukacji specjalnej podkreśla z kolei potencjał psów w tworzeniu spokojnej i pełnej zaufania atmosfery zajęć, a jednocześnie przyznaje, że dowody naukowe długo pozostawały w tyle za praktyką.

Druga strona relacji: dobrostan zwierząt terapeutycznych

Większość badań pyta, co interwencja daje człowiekowi. Znacznie rzadziej pyta się, co dzieje się ze zwierzęciem. W przeglądzie literatury poświęconym dobrostanowi psów terapeutycznych stwierdzono, że panuje względna zgoda co do tego, iż takie zajęcia mogą stwarzać zagrożenia dla zwierząt, ale brakuje precyzyjnych, powszechnie przyjętych kryteriów ich oceny, co wynika m.in. z ogromnej różnorodności samych interwencji.

Dostępne dane nie są alarmujące, ale też nie są jednoznaczne. W części badań psy pracujące w terapii nie wykazywały istotnego stresu mierzonego kortyzolem, w innych wyniki różniły się między sesjami i warunkami pracy. Badacze podkreślają, że sam kortyzol bywa niewystarczający i że warto łączyć go z obserwacją zachowania (ziewanie, zasapanie, unikanie kontaktu). Eksploracyjne badanie na pięciu psach ze schroniska uczestniczących w zajęciach w zakładzie karnym przypomina, że często ocenia się dobrostan na bardzo małych próbach. Autorzy zwracają także uwagę, że ludzie nie zawsze trafnie odczytują emocje zwierząt, co sprzyja przeciążaniu psów.

Jak to wygląda w Polsce?

Terapia z udziałem psów jest w Polsce praktykowana od kilku dekad, działają towarzystwa i fundacje szkolące zespoły, a od 2007 r. 15 czerwca obchodzony jest Ogólnopolski Dzień Dogoterapii. Jednocześnie brakuje odrębnych przepisów, które określałyby, kto może prowadzić takie zajęcia i jakie wymagania musi spełniać pies. Standardy tworzą głównie organizacje pozarządowe i towarzystwa branżowe, a ich wymogi różnią się między sobą. Podobny problem opisuje się w skali europejskiej: brakuje jednolitych norm szkolenia osób i zwierząt, a standardy wyznaczają organizacje pozarządowe.

Dla rodzica, opiekuna czy placówki oznacza to konieczność samodzielnej weryfikacji oferty. Pomocne pytania:

• Kto prowadzi zajęcia? Czy ma udokumentowane przygotowanie (pedagogiczne, terapeutyczne, medyczne) oraz ukończone szkolenie z pracy ze zwierzęciem?
• Jaki jest cel i jak mierzy się efekty? Rzetelny program ma zdefiniowane cele, dokumentację przebiegu i ocenę postępów.
• Jak przygotowane jest zwierzę? Czy przeszło ocenę temperamentu i szkolenie, ma opiekę weterynaryjną, a czas jego pracy jest ograniczony?
• Czy oferta nie obiecuje zbyt wiele? Hasła o „leczeniu” autyzmu, depresji czy uzależnień powinny budzić czujność. Badania dotyczą wsparcia, nie zastępowania standardowej terapii.
• Czy są środki bezpieczeństwa? Dotyczy to higieny, ubezpieczenia oraz zasad postępowania przy alergiach i lękach uczestników.

Podsumowanie

Dowody naukowe wspierają tezę, że kontakt ze zwierzęciem w dobrze zaplanowanym programie może poprawiać samopoczucie, zmniejszać lęk i stres oraz ułatwiać kontakty społeczne, szczególnie jako uzupełnienie standardowej opieki. Nie ma natomiast podstaw, by przedstawiać takie zajęcia jako samodzielne leczenie ani by oczekiwać poprawy parametrów fizycznych czy poznawczych w każdej grupie. Badania wymagają lepszej metodologii, a praktyka – jasnych standardów, w tym standardów ochrony samych zwierząt. Najlepsze programy łączą rzetelną wiedzę, kompetentnych ludzi i szacunek dla zwierząt, bo to właśnie dobrostan obu stron relacji decyduje o jej wartości.

Bibliografia

1. Pandey RP, Himanshu, Gunjan, Mukherjee R, Chang CM. The role of animal-assisted therapy in enhancing patients' well-being: systematic study of the qualitative and quantitative evidence. JMIRx Med. 2024;5:e51787. DOI: 10.2196/51787
2. Animal-assisted therapy on psychological and physical outcomes: a meta-analysis of randomised controlled trials. J Glob Health. 2026;16:04236. jogh.org/2026/jogh-16-04236
3. Xiao N, Bagayi V, Yang D, Huang X, Zhong L, Kiselev S, Bolkov MA, Tuzankina IA, Chereshnev VA. Effectiveness of animal-assisted activities and therapies for autism spectrum disorder: a systematic review and meta-analysis. Front Vet Sci. 2024;11:1403527. DOI: 10.3389/fvets.2024.1403527
4. Yu S, Xue H, Xie Y, Shao G, Hao Y, Fan L, Du W. Review: Animal-assisted intervention for children with attention-deficit/hyperactivity disorder – a systematic review and meta-analysis. Child Adolesc Ment Health. 2025;30(1):34–52. DOI: 10.1111/camh.12744
5. Animal-assisted interventions improve mental, but not cognitive or physiological health outcomes of higher education students: a systematic review and meta-analysis. Int J Ment Health Addict. 2024;22:1597–1628. DOI: 10.1007/s11469-022-00945-4
6. Provan M, Ahmed Z, Stevens AR, Sardeli AV. Are equine-assisted services beneficial for military veterans with post-traumatic stress disorder? A systematic review and meta-analysis. BMC Psychiatry. 2024;24:544. DOI: 10.1186/s12888-024-05984-w
7. A systematic review of equine-assisted interventions in military veterans diagnosed with PTSD. J Veterans Stud. 2019;5(1). DOI: 10.21061/jvs.v5i1.134
8. Animal-assisted interventions with dogs in special education – a systematic review. Front Psychol. 2022. DOI: 10.3389/fpsyg.2022.876290
9. Effect of brief dog-assisted interventions on stress biomarkers: a systematic review (preprint, medRxiv). DOI: 10.1101/2023.12.10.23299796
10. Molecular biomarkers of adult human and dog stress during canine-assisted interventions: a systematic scoping review. PMC8909518
11. Glenk LM. Current perspectives on therapy dog welfare in animal-assisted interventions. Animals. 2017;7(2):7. DOI: 10.3390/ani7020007
12. Cortisol levels of shelter dogs in animal assisted interventions in a prison: an exploratory study. Animals. 2021;11(2):345. DOI: 10.3390/ani11020345
13. Dogoterapia jako forma wsparcia. Zeszyty Naukowe GWSH. gwsh.pl
14. Stowarzyszenie Zwierzęta Ludziom w służbie rozwoju dogoterapii (projekt Therapy Dog Training – European Standards). ngo.pl. publicystyka.ngo.pl