Ochrona środowiska jesienią

Jesień to okres przejściowy, w którym przyroda intensywnie przygotowuje się do zimy – drzewa zrzucają liście, owady i drobne kręgowce szukają schronienia, a gospodarstwa domowe rozpoczynają sezon grzewczy. To właśnie te trzy procesy – obieg materii organicznej, zimowanie zwierząt oraz emisje związane z ogrzewaniem – w największym stopniu decydują o stanie środowiska w kolejnych miesiącach. Niniejszy artykuł przedstawia, w oparciu o aktualne badania ekologiczne oraz dane instytucji monitorujących jakość powietrza, praktyczne i naukowo uzasadnione działania, które każdy może podjąć jesienią na rzecz ochrony przyrody.

Liście jesienne jako element obiegu materii

Opadające liście od dekad usuwane są z ogrodów i terenów zieleni jako element estetycznego porządkowania przestrzeni, jednak badania nad funkcjonowaniem gleb miejskich pokazują, że praktyka ta ma wymierne konsekwencje ekologiczne. Wieloletnia analiza podmiejskich trawników wykazała, że regularne usuwanie ściółki liściowej trwale obniża tempo rozkładu materii organicznej oraz ilość węgla magazynowanego w glebie, a nawet dwuletnie przywrócenie liści w miejscu, z którego wcześniej je usuwano, nie wystarcza, aby odtworzyć wcześniejsze tempo rozkładu i zasoby węgla glebowego.

Podobne wnioski płyną z badań nad ekosystemami leśnymi w miastach – tempo rozkładu ściółki zależy nie tylko od gatunku drzewa i warunków klimatycznych, lecz również od poziomu antropogenicznych zaburzeń, takich jak sprzątanie liści czy usuwanie martwego drewna, co bezpośrednio wpływa na krążenie węgla i składników odżywczych w mieście. Dlatego pozostawienie części liści pod krzewami i drzewami, zamiast ich całkowitego wygrabiania, wspiera naturalne procesy użyźniania gleby, poprawia jej zdolność zatrzymywania wody i sprzyja różnorodności organizmów glebowych.

Zimowanie jeży i drobnych zwierząt

Sterty liści i gałęzi pełnią jesienią funkcję kluczową dla przetrwania wielu gatunków. Jeże, gdy temperatura otoczenia utrzymuje się przez kilka dni na poziomie około 10–15°C, rozpoczynają poszukiwanie miejsca do hibernacji, a stosy liści zgromadzone w spokojnej części ogrodu, najlepiej w pobliżu kompostownika, stanowią dla nich naturalne i bezpieczne schronienie. Regionalne dyrekcje ochrony środowiska zwracają uwagę, że grabienie liści dopiero po kilku tygodniach od ich zgromadzenia w sterty może być dla jeży śmiertelnie niebezpieczne – zwierzę obudzone z rozpoczętej już hibernacji często nie znajduje już czasu ani zapasów energii, by przygotować nowe schronienie przed nadejściem mrozów. Oba krajowe gatunki jeża – wschodni i zachodni – objęte są w Polsce częściową ochroną gatunkową.

Sterty liści i gałęzi, a także opuszczone nory ssaków, są również miejscem zimowania znacznie liczniejszej grupy zwierząt – bezkręgowców. Badania prowadzone przez zespół naukowców z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, przy współpracy z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza, Uniwersytetem Szczecińskim oraz Instytutem Ewolucji i Systematyki PAN, z wykorzystaniem pułapek umieszczonych w opuszczonych norach lisów i borsuków, pozwoliły zebrać niemal 4,5 tysiąca osobników należących do 91 gatunków bezkręgowców zimujących w takich mikrosiedliskach, wśród których dominowały komary z gatunku Culex pipiens, obok chrząszczy, błonkówek, pluskwiaków, motyli i pajęczaków. Wyniki te potwierdzają, że naturalne kryjówki – w tym sterty liści i gałęzi pozostawione w ogrodach – odgrywają istotną rolę w podtrzymaniu lokalnej bioróżnorodności w okresie zimowym.

Zapylacze i owady pożyteczne

Wraz ze spadkiem temperatury aktywność owadów gwałtownie maleje, a większość gatunków przechodzi w stan diapauzy, chowając się do gleby, wnętrza roślin lub naturalnych i sztucznych kryjówek, do których ma dostęp powietrze atmosferyczne. Pozostawienie nieskoszonych łodyg bylin, nieuprzątniętych zakątków trawnika oraz naturalnych stosów roślinnych szczątków zwiększa dostępność takich mikrosiedlisk i wspiera przetrwanie populacji zapylaczy oraz drapieżnych owadów ograniczających liczebność szkodników w kolejnym sezonie wegetacyjnym. Jest to działanie szczególnie wartościowe w miastach, gdzie powierzchnia terenów naturalnych i tak jest mocno ograniczona.

Jakość powietrza w sezonie grzewczym

Jesień oznacza w Polsce także rozpoczęcie sezonu grzewczego, który pozostaje głównym źródłem zanieczyszczenia powietrza pyłem zawieszonym oraz rakotwórczym benzo(a)pirenem, pochodzącym przede wszystkim ze spalania paliw stałych w indywidualnych gospodarstwach domowych. Dane Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska za 2024 rok wskazują na wzrost średniorocznego stężenia pyłu PM10 w skali kraju o około 7% w porównaniu z rokiem poprzednim, przy jednoczesnej poprawie w zakresie stężeń dwutlenku azotu związanego głównie z ruchem drogowym. Jak zaznacza Polski Alarm Smogowy, trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy wzrost ten wynika z warunków meteorologicznych, czy z zahamowania tempa wymiany przestarzałych źródeł ciepła na paliwa stałe.

Z drugiej strony przykład Krakowa pokazuje, że konsekwentne działania – uchwała antysmogowa i wymiana nieefektywnych pieców – przynoszą wymierne efekty: w 2024 roku po raz pierwszy żadna stacja pomiarowa w mieście nie odnotowała przekroczenia dopuszczalnego poziomu benzo(a)pirenu, a stężenie tego związku spadło w ciągu dekady ponad siedmiokrotnie. Badania opinii społecznej przeprowadzone wiosną 2024 roku przez Fundację More in Common Polska wraz z Polskim Alarmem Smogowym pokazują, że mimo tych postępów Polki i Polacy nadal oczekują większego wsparcia państwa w termomodernizacji budynków oraz wymianie źródeł ciepła.

Gospodarka wodą i odpadami jesienią

Jesienne prace porządkowe w ogrodzie to również dobry moment na racjonalną gospodarkę zasobami. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego za 2024 rok, w Polsce odnotowano wzrost poboru wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności o około 2% oraz spadek ogólnej ilości wytworzonych odpadów o około 5% w porównaniu z rokiem poprzednim, przy jednoczesnym wzroście selektywnej zbiórki odpadów komunalnych o niemal 9%. Kompostowanie liści i resztek roślinnych zamiast ich wyrzucania ogranicza ilość odpadów biodegradowalnych trafiających do systemu komunalnego, a jednocześnie – jak wskazano wcześniej – wspiera lokalną bioróżnorodność glebową.

Podsumowanie

Ochrona środowiska jesienią nie wymaga spektakularnych działań – opiera się przede wszystkim na świadomych, drobnych decyzjach: pozostawieniu części liści jako naturalnej ściółki, zachowaniu stert gałęzi jako schronienia dla jeży i owadów, ograniczeniu koszenia i grabienia w mniej eksponowanych zakątkach ogrodu oraz dbałości o efektywność własnej instalacji grzewczej. Skumulowany efekt takich działań, powtarzanych w skali wielu gospodarstw domowych, realnie wpływa zarówno na lokalną bioróżnorodność, jak i na jakość powietrza w sezonie jesienno-zimowym.

Te obserwacje są zgodne z tym, co na co dzień widzimy w pracy Fundacji Lepszy Świat Jakuba Adamczyka. Nasze doświadczenia potwierdzają, że skuteczna ochrona środowiska wymaga jednoczesnego działania na kilku poziomach:

• wsparcia bioróżnorodności lokalnej – pozostawiania naturalnych schronień dla zwierząt i owadów,
• edukacji – budowania świadomości ekologicznej wśród właścicieli ogrodów i działek,
• ograniczania emisji – promowania efektywnych i czystych źródeł ciepła,
• racjonalnej gospodarki zasobami – kompostowania i selektywnej zbiórki odpadów.

Bibliografia i źródła naukowe

1. Ferlauto, A. i in. (2024). Legacy effects of long-term autumn leaf litter removal slow decomposition rates and reduce soil carbon in suburban yards. Plants, People, Planet. https://doi.org/10.1002/ppp3.10499
2. De Pauw, K., Depauw, L., Cousins, S. A. O. i in. (2024). The urban heat island accelerates litter decomposition through microclimatic warming in temperate urban forests. Urban Ecosystems, 27, 909–926. https://doi.org/10.1007/s11252-023-01486-x
3. Joly, F. X., Scherer-Lorenzen, M., Hättenschwiler, S. (2023). Resolving the intricate role of climate in litter decomposition. Nature Ecology & Evolution, 7, 214–223. https://doi.org/10.1038/s41559-022-01948-z
4. Xu, F., Zhao, S., Li, S. (2024). Dynamic responses of soil organic carbon to urbanization: A global perspective. Global Change Biology, 30, e17573. https://doi.org/10.1111/gcb.17573
5. Yao, H., Li, Z., Geisen, S. i in. (2023). Degree of urbanization and vegetation type shape soil biodiversity in city parks. Science of the Total Environment, 899, 166437. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.166437
6. Bertoli, M., Renzi, M., Pastorino, P. i in. (2023). Microplastics and leaf litter decomposition dynamics: New insights from a lotic ecosystem (Northeastern Italy). Ecological Indicators, 147, 109995. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2023.109995
7. Tagliaferro, M., Albariño, R., Giorgi, A. (2025). Assessment of leaf litter decomposition for biomonitoring in urban watercourses under contrasting thermal conditions. Environmental Monitoring and Assessment, 197, 549. https://doi.org/10.1007/s10661-025-14004-7
8. Lamano Ferreira, M., De Souza, L., Conti, D. i in. (2018). Soil biodiversity in urban forests as a consequence of litterfall management: Implications for São Paulo's ecosystem services. Sustainability, 10(3), 684. https://doi.org/10.3390/su10030684
9. Sienkiewicz, P. i in., Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Uniwersytet Szczeciński, Instytut Ewolucji i Systematyki PAN (2024). Gdzie się podziały komary? Badania nad zimowaniem bezkręgowców w norach ssaków. Biuro Prasowe UP w Poznaniu.
10. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Katowicach (2023). Uwaga na jeże. Portal Gov.pl.
11. Melska, A., Polski Związek Działkowców we Wrocławiu (2023). Jeż w ogrodzie to skarb. Jak przygotować ogród, by jeż bezpiecznie przeżył zimę? Wroclaw.pl.
12. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (2025). Raport o jakości powietrza w Polsce za 2024 rok. GIOŚ.
13. Polski Alarm Smogowy (2025). Ranking smogowych rekordzistów 2024. Raport PAS na podstawie danych GIOŚ.
14. Fundacja More in Common Polska, Polski Alarm Smogowy, Profeina (2024). Polki i Polacy o smogu i jakości powietrza. Raport z badań ilościowych i jakościowych.
15. Główny Urząd Statystyczny (2025). Ochrona środowiska w 2024 r. Informacja sygnalna. Stat.gov.pl.

Artykuł ma charakter edukacyjny. W sprawach dotyczących zdrowia zwierząt dziko żyjących skonsultuj się z lokalnym ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt lub Regionalną Dyrekcją Ochrony Środowiska.