Psy i koty jesienią – czego potrzebują?

Wraz ze skracaniem dnia, spadkiem temperatury i zwiększoną wilgotnością jesień wywołuje u psów i kotów szereg mierzalnych zmian fizjologicznych i behawioralnych – od modyfikacji apetytu i aktywności ruchowej, przez intensywniejsze linienie, po zwiększoną ekspozycję na swoiste dla tej pory roku zagrożenia toksykologiczne. Niniejszy artykuł, przygotowany na podstawie aktualnej literatury weterynaryjnej, przedstawia mechanizmy tych zmian oraz praktyczne zasady opieki, które pozwalają ograniczyć związane z nimi ryzyko zdrowotne.

Fotoperiod a apetyt i aktywność

Skracający się dzień nie pozostaje bez wpływu na metabolizm zwierząt domowych. Badania eksperymentalne z zastosowaniem kontrolowanego fotoperiodu wykazały, że u kotów krótszy dzień (8 godzin światła wobec 16 godzin ciemności) wiąże się z niższą aktywnością fizyczną, niższym tempem metabolizmu spoczynkowego oraz zmienionym zapotrzebowaniem energetycznym w porównaniu z dłuższym dniem – efekt ten wiązano ze zmianami stężenia leptyny i greliny we krwi zwierząt eksponowanych na różne długości fotoperiodu. Mechanizm ten potwierdzono również na poziomie molekularnym: analiza transkryptomu tkanki tłuszczowej kotów wykazała, że długość dnia istotnie zmienia ekspresję genów związanych z gospodarką energetyczną^[1,2].

Sześcioletnia obserwacja kotów żywionych metodą swobodnego dostępu do pokarmu (ad libitum) wykazała powtarzalny wzorzec sezonowy: najniższe spożycie pokarmu odnotowywano w miesiącach letnich (czerwiec–sierpień), umiarkowane wiosną i we wrześniu, a najwyższe w okresie od października do lutego. Co istotne, wzorzec ten utrzymuje się także u kotów przebywających wyłącznie w pomieszczeniach – światło dzienne przenikające przez okna wystarcza do wywołania odpowiedzi neuroendokrynnej regulującej łaknienie^[3]. U psów systematycznych badań tej kwestii jest znacznie mniej, jednak obserwacje kliniczne wskazują na analogiczny mechanizm ewolucyjny – gromadzenie rezerw energetycznych przed okresem chłodów, obecne u przodków obu gatunków^[4].

Aktywność ruchowa zmienia się w przeciwnym kierunku u obu gatunków: koty wykazują zwiększoną aktywność wraz ze spadkiem temperatury jesienią, przy czym – jako zwierzęta o szczytach aktywności o świcie i zmierzchu – przesuwają te okresy wraz ze skracaniem dnia, natomiast psy bywają mniej aktywne z uwagi na skrócony czas dostępnego naturalnego światła na spacery. Z punktu widzenia praktycznego oznacza to konieczność indywidualnego dostosowania porcji pokarmowych do rzeczywistego zużycia energii, a nie utrzymywania stałej racji przez cały rok.

Pielęgnacja okrywy włosowej

Jesień to okres intensywnego linienia sezonowego – zwierzęta wymieniają letnią, cieńszą sierść na gęstszy, izolacyjny podszerstek zimowy. Regularne szczotkowanie (dostosowane do długości i gęstości okrywy włosowej danej rasy) ogranicza ryzyko powstawania kołtunów, wspomaga usuwanie martwego włosa oraz umożliwia wczesną obserwację skóry pod kątem pasożytów zewnętrznych, których aktywność w wielu regionach klimatu umiarkowanego utrzymuje się jeszcze przez znaczną część jesieni. U zwierząt spędzających czas na zewnątrz warto zwracać uwagę na wilgotność sierści po spacerach – długotrwałe utrzymywanie się wilgoci sprzyja podrażnieniom skóry i infekcjom grzybiczym.

Stawy i układ ruchu u zwierząt starszych

Związek między niższą temperaturą a nasileniem dolegliwości stawowych u zwierząt ze zmianami zwyrodnieniowymi pozostaje przedmiotem dyskusji naukowej. Systematyczny przegląd i metaanaliza obejmująca 14 badań obserwacyjnych u ludzi wykazały, że ciśnienie barometryczne oraz wilgotność względna korelują dodatnio z natężeniem bólu w chorobie zwyrodnieniowej stawów, podczas gdy temperatura koreluje z nim ujemnie, choć autorzy podkreślają potrzebę dalszych badań prowadzonych w spójnej metodologii. Nowsza analiza narracyjna z 2024 roku doprecyzowuje ten obraz: spośród czynników meteorologicznych to temperatura wykazuje najbardziej spójny związek z objawami – chłodniejsze i bardziej zmienne warunki wiążą się z nasileniem bólu i sztywności, podczas gdy warunki cieplejsze i stabilne sprzyjają większej mobilności, a sami autorzy konkludują, że pogoda działa raczej jako modyfikator kontekstowy niż główny czynnik sprawczy objawów.

Dane weterynaryjne są znacznie skromniejsze niż dane z medycyny człowieka, jednak nie są nieobecne. Jedno z badań z zastosowaniem monitorów aktywności u psów z chorobą zwyrodnieniową stawów wykazało nieznaczny spadek aktywności ruchowej w chłodniejsze, ciemniejsze dni, bez istotnej statystycznie zmiany w skalach bólu ocenianych przez opiekunów – co sugeruje, że efekt populacyjny jest niewielki, choć u pojedynczych osobników reakcja na zmiany pogody może być wyraźniejsza^[5]. Niezależnie od siły tego związku, mechanizmy fizjologiczne pozostają wiarygodne: obniżona temperatura zwiększa lepkość płynu maziówkowego i sztywność tkanek okołostawowych, a skrócenie i skrócenie ekspozycji na naturalny ruch sprzyja dodatkowo dekondycji mięśniowej^[6]. U psów i kotów seniorów zasadne jest zatem utrzymywanie regularnej, umiarkowanej aktywności ruchowej przez cały sezon jesienny oraz zapewnienie ciepłego, osłoniętego od przeciągów miejsca odpoczynku.

Zatrucie glikolem etylenowym

Jesień, wraz z przygotowaniami samochodów do sezonu zimowego, to okres zwiększonej ekspozycji zwierząt domowych na płyny chłodnicze zawierające glikol etylenowy. Substancja ta charakteryzuje się słodkim smakiem, co czyni ją szczególnie atrakcyjną – i niebezpieczną – dla psów i kotów. Zatrucia glikolem etylenowym u zwierząt w klimacie umiarkowanym i chłodnym mają charakter sezonowy, a większość przypadków notuje się jesienią, zimą oraz wczesną wiosną, w okresach uzupełniania lub wymiany płynu chłodniczego. Toksyczność tej substancji wynika z jej metabolitów – skutki ogólnoustrojowe obejmują kwasicę metaboliczną, podrażnienie przewodu pokarmowego, wczesną depresję ośrodkowego układu nerwowego oraz obrzęk mózgu, postępujące do nieodwracalnej ostrej niewydolności nerek.

Dawka śmiertelna jest zatrważająco niska: zalecenia kliniczne obejmują wdrożenie leczenia po spożyciu jakiejkolwiek ilości substancji przez kota, a w przypadku psów już przy dawce 2 ml/kg masy ciała. Ryzyko dla kotów jest dodatkowo zwiększone przez ich zwyczaje pielęgnacyjne – zwierzę może wchłonąć truciznę, wylizując skażoną sierść lub łapy po kontakcie z wyciekiem na podłodze garażu. Skuteczność leczenia (podanie fomepizolu lub etanolu blokujących dehydrogenazę alkoholową) zależy krytycznie od czasu reakcji – u kotów antidotum musi zostać podane w ciągu trzech godzin od spożycia, po tym czasie zatrucie glikolem etylenowym jest niemal w stu procentach śmiertelne bez zastosowania hemodializy. Z tego względu każdy kontakt zwierzęcia z płynem chłodniczym lub podejrzenie jego spożycia wymaga natychmiastowej interwencji weterynaryjnej, bez oczekiwania na rozwinięcie się objawów klinicznych.

Zatrucia grzybami podczas spacerów

Wilgotna, chłodna pogoda jesienna sprzyja intensywnemu wzrostowi grzybów wielkoowocnikowych, co bezpośrednio przekłada się na sezonowość zatruć u psów. Do zatrucia grzybami u psów może dojść przez cały rok, jednak najczęściej zgłaszane jest we wrześniu i październiku, gdy wiele gatunków grzybów intensywnie owocuje. Ze względu na eksploracyjny sposób odżywiania psów – w przeciwieństwie do kotów, rzadziej narażonych na ten rodzaj zatrucia – ryzyko przypadkowego spożycia toksycznego gatunku podczas spaceru w lesie lub parku jest realne, a identyfikacja gatunku bywa trudna nawet dla specjalistów.

Objawy kliniczne mogą pojawić się już po 15–30 minutach od spożycia, ale bywają opóźnione nawet do 24 godzin, natomiast pełny obraz niewydolności wątroby lub nerek może rozwinąć się dopiero po 2–3 dniach^[7]. Z tego powodu każde spożycie nieznanego grzyba przez psa powinno być traktowane jako stan nagły niezależnie od aktualnego samopoczucia zwierzęcia. Najbardziej niebezpieczne dla psów są gatunki z rodzajów Amanita, Galerina i Lepiota^[8] – śmiertelność po spożyciu muchomora sromotnikowego (Amanita phalloides) sięga u psów około 80%^[9]. W praktyce zaleca się zachowanie kawałka spożytego grzyba lub wykonanie jego fotografii, co ułatwia identyfikację i dobór odpowiedniego postępowania terapeutycznego.

Bezpieczeństwo podczas skróconego dnia

Skrócenie dnia oznacza, że coraz większa część spacerów i aktywności na zewnątrz przypada na godziny zmierzchu lub ciemności. W praktyce przekłada się to na konieczność stosowania elementów odblaskowych na obrożach, szelkach i smyczach oraz zachowania szczególnej ostrożności przy drogach o ograniczonej widoczności. Niższe temperatury i krótsze dni sprzyjają też ograniczeniu aktywności fizycznej zwierząt, co – w połączeniu z opisaną wcześniej sezonową zmianą apetytu – może prowadzić do stopniowego przybierania na wadze, jeśli racja pokarmowa nie zostanie odpowiednio skorygowana.

Podsumowanie

Jesień wprowadza u psów i kotów mierzalne zmiany fizjologiczne – w apetycie, aktywności ruchowej i strukturze okrywy włosowej – które mają podłoże neuroendokrynne związane ze skracaniem fotoperiodu. Równolegle sezon ten wiąże się ze zwiększonym ryzykiem konkretnych zagrożeń zdrowotnych: zatruć glikolem etylenowym pochodzącym z płynów chłodniczych oraz zatruć grzybami podczas spacerów w terenach zielonych. Odpowiedzialna opieka jesienna obejmuje zatem stopniowe dostosowanie diety do rzeczywistego zapotrzebowania energetycznego zwierzęcia, regularną pielęgnację sierści, uważną obserwację zwierząt starszych pod kątem dolegliwości stawowych oraz konsekwentne eliminowanie dostępu do znanych źródeł toksyn sezonowych.

Ta obserwacja jest zgodna z tym, co na co dzień widzimy w pracy Fundacji Lepszy Świat Jakuba Adamczyka. Nasze doświadczenia potwierdzają, że skuteczna opieka nad zwierzętami wymaga jednoczesnego działania na kilku poziomach:

• wsparcia doraźnego – dostarczania pomocy zwierzętom, które znalazły się w potrzebie,
• edukacji – budowania świadomości właścicieli na temat prawidłowej, sezonowej opieki,
• profilaktyki zdrowotnej – regularnych badań, szczepień i czujności wobec sezonowych zagrożeń,
• ochrony środowiska – ponieważ dobrostan zwierząt i stan środowiska naturalnego są ze sobą ściśle powiązane.

Bibliografia i źródła naukowe

1. Kappen, K. L., Garner, L. M., Kerr, K. R., & Swanson, K. S. (2014). Effects of photoperiod on food intake, activity and metabolic rate in adult neutered male cats. Journal of Animal Physiology and Animal Nutrition, 98(5), 941–947. https://doi.org/10.1111/jpn.12147
2. Kelley, R. L., et al. (2013). Effect of photoperiod on the feline adipose transcriptome as assessed by RNA sequencing. BMC Veterinary Research, 10, 146. https://doi.org/10.1186/1746-6148-10-146
3. Serisier, S., Feugier, A., Delmotte, S., Biourge, V., & German, A. J. (2014). Seasonal Variation in the Voluntary Food Intake of Domesticated Cats (Felis Catus). PLOS ONE, 9(4), e96071. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0096071
4. Bermingham, E. N., Weidgraaf, K., Hekman, M., Roy, N. C., Tavendale, M. H., & Thomas, D. G. (2013). Seasonal and age effects on energy requirements in domestic short-hair cats in a temperate environment. Journal of Animal Physiology and Animal Nutrition, 97(3), 522–530. https://doi.org/10.1111/j.1439-0396.2012.01293.x
5. Alcorn, J., et al. (2023). Weather-related variation in activity and pain scores in dogs with osteoarthritis: an accelerometry study. Veterinary Record (streszczenie w: Pawsitive Relief, 2025, dostęp online).
6. Hunt, J. R., Goff, M., Jenkins, H., Harris, J., Knowles, T. G., Lascelles, B. D. X., & Enomoto, M. (2022). Environmental and pharmacological modulation of canine osteoarthritis pain: mechanistic review. Frontiers in Veterinary Science, 9, 1030322.
7. Puschner, B., Rose, H. H., & Filigenzi, M. S. (2007). Diagnosis of Amanita toxicosis in a dog with acute hepatic necrosis. Journal of Veterinary Diagnostic Investigation, 19(3), 312–317. https://doi.org/10.1177/104063870701900316
8. Puschner, B. (2002). Mushroom poisoning in dogs. Veterinary Medicine, 97(5), 335–343.
9. Vetmed UC Davis School of Veterinary Medicine (2023). Mushroom Poisoning Has Unreported Consequence for Dog: Addison's Disease Following Amanita phalloides Ingestion. UC Davis, School of Veterinary Medicine News.
10. Robin, C., Barfield, D., Tolhurst, S., Newton, R., & Cardwell, J. (2013). Mushroom toxicosis: cause or confounder in seasonal canine illness? Journal of Small Animal Practice, 54(9), 449–450. https://doi.org/10.1111/jsap.12057
11. Merck/MSD Veterinary Manual. (2024). Ethylene Glycol Toxicosis in Animals. MSD Veterinary Manual, dział Toxicology.
12. Veterinary Poisons Information Service (VPIS). (2022). Antifreeze and ethylene glycol – seasonal poisoning patterns in companion animals.
13. Xu, Y., et al. (2024). The Influence of Meteorological Factors on Osteoarthritis Symptoms and Physical Activity: A Narrative Review. PMC. https://doi.org/10.3390/jcm13154519
14. Fu, K., Robbins, S. R., & McDougall, J. J. (2023). Associations between weather conditions and osteoarthritis pain: a systematic review and meta-analysis. Rheumatology, 62(3), 1013–1023. https://doi.org/10.1093/rheumatology/keac405
15. Case, L. P., Daristotle, L., Hayek, M. G., & Raasch, M. F. (2010). Canine and Feline Nutrition (3rd ed.). Mosby Elsevier.
16. International Cat Care. (2023). Seasonal behaviour and welfare in domestic cats. International Cat Care.

Artykuł ma charakter edukacyjny. W przypadku podejrzenia zatrucia lub niepokojących objawów u zwierzęcia niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem weterynarii.