Ekonomia społeczna i przedsiębiorczość społeczna – czy biznes może rozwiązywać problemy społeczne?

Czy przedsiębiorstwo może jednocześnie zarabiać i rozwiązywać problemy społeczne, takie jak długotrwałe bezrobocie, wykluczenie osób z niepełnosprawnościami czy brak usług lokalnych? Zwolennicy ekonomii społecznej odpowiadają, że tak, pod warunkiem że zysk jest środkiem, a nie celem. Sceptycy wskazują na ryzyko, że presja rynkowa stopniowo wypiera misję. Niniejszy artykuł zestawia dostępne dane i wyniki badań, aby uporządkować tę dyskusję, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji w Polsce.

Czym jest ekonomia społeczna? Ramy pojęciowe

Ekonomia społeczna nie ma jednej, powszechnie przyjętej definicji. W ujęciu Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej jest to sfera aktywności obywatelskiej, która poprzez działalność gospodarczą i pożytku publicznego służy integracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych marginalizacją, tworzeniu miejsc pracy, świadczeniu usług społecznych oraz rozwojowi lokalnemu. Kluczowe jest to, że zyski nie podlegają podziałowi między właścicieli, lecz są przeznaczane na cele społeczne lub na rzecz wspólnoty ^[2].

W literaturze międzynarodowej Defourny i Nyssens porównują europejskie i amerykańskie sposoby rozumienia przedsiębiorstwa społecznego. W uproszczeniu, podejście amerykańskie silniej akcentuje przychody z działalności rynkowej i rolę indywidualnego innowatora, podczas gdy podejście europejskie kładzie nacisk na wymiar zbiorowy, zarządzanie partycypacyjne i ograniczenia w podziale zysku ^[1]. Różnice te tłumaczą, dlaczego porównywanie statystyk między krajami wymaga ostrożności.

Wspólnym mianownikiem jest hybrydowość. Battilana i Lee opisują przedsiębiorstwa społeczne jako organizacje łączące elementy różnych form organizacyjnych, na przykład organizacji niekomercyjnej i przedsiębiorstwa, co stwarza zarówno szanse (dostęp do przychodów własnych), jak i napięcia (konkurujące cele i oczekiwania interesariuszy) ^[3].

Skala i regulacje w Polsce

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2023 r. aktywną działalność prowadziło 106,2 tys. podmiotów ekonomii społecznej ^[4]. Do tej kategorii GUS zalicza organizacje pozarządowe (stowarzyszenia, fundacje, koła gospodyń wiejskich i inne), spółdzielnie (socjalne, pracy oraz inwalidów i niewidomych), a wśród nich wyróżnia przedsiębiorstwa społeczne ^[5]. Wybrane dane zestawiono w tabeli.

Warto zauważyć, że polska ekonomia społeczna to w przeważającej mierze organizacje pozarządowe. W danych resortu rodziny za 2019 r. na 91,4 tys. podmiotów przypadało 88,7 tys. organizacji pozarządowych i tylko 1,4 tys. spółdzielni, w tym 0,9 tys. spółdzielni socjalnych ^[2]. Oznacza to, że dyskusja o „biznesie społecznym” w Polsce dotyczy w praktyce niewielkiego segmentu sektora, a znaczna część jego aktywności ma charakter pożytku publicznego, a nie sprzedaży rynkowej.

Istotną zmianą była ustawa o ekonomii społecznej z 2022 r., która uregulowała to pojęcie i wprowadziła status przedsiębiorstwa społecznego ^[7,8]. Z informacji resortu wynika, że status ten uzyskało 19 spółdzielni socjalnych w 2022 r., 337 w 2023 r. i 74 w 2024 r. ^[8]. Taki przebieg sugeruje intensywne wnioskowanie po wejściu przepisów w życie, a następnie wyhamowanie, choć na podstawie samych tych liczb nie można wyciągać wniosków o przyczynach.

Europejskie ramy polityczne

W grudniu 2021 r. Komisja Europejska przyjęła plan działania na rzecz gospodarki społecznej, w którym zapowiedziała m.in. zalecenie Rady dotyczące warunków ramowych oraz prace nad prostymi, standardowymi metodykami oceny wpływu społecznego ^[9]. Rada Unii Europejskiej przyjęła takie zalecenie 27 listopada 2023 r. ^[10]. Obejmuje ono zatrudnienie i włączenie społeczne, dostęp do finansowania, zamówienia publiczne, pomoc państwa, opodatkowanie, pomiar wpływu społecznego oraz dane i statystykę, a państwa członkowskie są wzywane do przyjęcia lub aktualizacji krajowych strategii dla gospodarki społecznej ^[10].

Co mówią badania o wpływie społecznym przedsiębiorstw społecznych?

Systematyczny przegląd 52 badań, przeprowadzony przez Quilloy, Newmana i Pyman, dotyczył czynników sprzyjających wpływowi społecznemu przedsiębiorstw społecznych. Autorzy wskazali, że pomijanym w literaturze obszarem jest otoczenie instytucjonalne i zewnętrzne, a żadne z analizowanych badań nie badało wpływu kapitału ludzkiego, mimo że dla organizacji o ograniczonych zasobach finansowych jest on kluczowym zasobem ^[11]. Innymi słowy, wiemy stosunkowo dużo o tym, że przedsiębiorstwa społeczne mogą tworzyć wartość, a mniej o tym, dlaczego jedne robią to skuteczniej niż inne.

Badanie porównawcze pięciu wybranych przedsięwzięć społecznych wykazało wartość społeczną w postaci wzmocnienia ekonomicznego, poprawy sytuacji społeczności, rozwoju zawodowego i wzmocnienia politycznego beneficjentów, ale także istotne różnice między przypadkami w powiązaniu nakładów, działań, rezultatów i wpływu ^[12]. Wyniki opartych na kilku przypadkach analiz nie mogą być uogólniane na cały sektor. Znaczenie ma także kontekst: przegląd dotyczący legitymizacji przedsiębiorstw społecznych podkreśla, że strategie zdobywania uznania różnią się w zależności od poziomu rozwoju gospodarczego i struktury politycznej kraju, a pominięcie kontekstu prowadzi do błędnej interpretacji wyników ^[13].

Najlepiej udokumentowaną grupą są przedsiębiorstwa integracji zawodowej (WISE), zatrudniające osoby o utrudnionym dostępie do rynku pracy. Przegląd dowodów z 2019 r. konkluduje, że przedsięwzięcia ukierunkowane na zatrudnienie wiążą się z wysokimi kosztami początkowymi, ale także z wysokim zwrotem, zastrzegając jednak brak badań porównawczych z innymi rozwiązaniami, dominację małych prób i niewiele badań długoterminowych ^[14]. Raport australijskiego Centre for Social Impact wskazuje, że takie przedsiębiorstwa mogą osiągać lepsze wyniki niż standardowe usługi zatrudnieniowe w przypadku osób w bardzo trudnej sytuacji, ponieważ dopasowują wsparcie do indywidualnych potrzeb ^[15]. Badanie jakościowe w szwedzkim WISE, oparte na 16 wywiadach, analizuje postrzeganie zdrowia i dobrostanu przez pracowników, odwołując się do wcześniejszych prac wiążących działalność takich przedsiębiorstw z lepszym dobrostanem ^[16]. Są to jednak dane kontekstowe i w dużej mierze opisowe, dlatego nie dowodzą związku przyczynowego.

Dylemat misji i zysku: ryzyko dryfu misji

Najczęściej opisywanym zagrożeniem dla organizacji hybrydowych jest dryf misji, czyli stopniowe przesuwanie priorytetów w stronę przychodów kosztem celu społecznego. Ebrahim, Battilana i Mair wskazują, że ryzyko to jest szczególnie dotkliwe w przedsiębiorstwach społecznych, ponieważ utrata misji podważa sam sens ich istnienia. Omawiają możliwości i ograniczenia nowych form prawnych oraz podkreślają rolę zarządów w godzeniu konkurujących celów ^[17].

Nowsza literatura wprowadza dodatkowe rozróżnienia. Bruder opisuje m.in. „częściowy dryf misji”, w którym organizacja koncentruje praktyki na poprawie mierzonych wskaźników społecznych kosztem interesariuszy, których te wskaźniki nie obejmują ^[18]. Można stąd wnioskować, że sam pomiar wpływu nie chroni przed dryfem, a źle dobrane wskaźniki mogą go pogłębiać.

Battilana i Dorado, analizując komercyjne organizacje mikrofinansowe, pokazali z kolei, że równowagę między celami można utrzymać poprzez świadome kształtowanie wspólnej tożsamości organizacyjnej, m.in. za pomocą polityki rekrutacji i socjalizacji pracowników ^[19].

Pomiar wartości społecznej: SROI i jego ograniczenia

Jedną z najpopularniejszych metod jest społeczny zwrot z inwestycji (SROI), opracowany w połowie lat 90. XX w. w Stanach Zjednoczonych. Systematyczny przegląd 284 opracowań wskazuje, że korzyści metody są opisywane szeroko, natomiast jej ograniczenia analizowano rzadziej i mniej precyzyjnie ^[20]. Metoda wyraża efekty w postaci wskaźnika pieniężnego: przykładowo relacja 4:1 oznacza, że każdy funt zainwestowany daje cztery funty wartości społecznej ^[21].

Ta atrakcyjna prostota bywa jednak myląca. Wynik zależy od przyjętych założeń, m.in. od doboru wskaźników zastępczych wyceniających efekty niematerialne, co w praktyce utrudnia porównania między projektami. Przegląd stosowania SROI w zdrowiu publicznym, obejmujący badania z lat 1996–2014, formułuje rekomendacje dotyczące przyszłych zastosowań metody ^[21]. Komisja Europejska zapowiedziała prace nad standardowymi metodykami oceny wpływu społecznego, co może w przyszłości ograniczyć rozbieżności ^[9].

Trwałość finansowa i odporność

Przegląd 2000–2024 dotyczący odporności i zrównoważonego rozwoju przedsiębiorstw społecznych wyodrębnił jedenaście obszarów tematycznych, m.in. trwałość finansową, zarządzanie hybrydowością, sieci społeczne, innowacje społeczne, technologie cyfrowe i wsparcie instytucjonalne ^[22]. Pokazuje to, że przetrwanie takich organizacji zależy równocześnie od zasobów wewnętrznych i od otoczenia. Z kolei przegląd zakresowy dotyczący inicjatyw żywieniowych w zdrowiu publicznym wskazuje, że struktury przedsiębiorstw społecznych są potencjalnym rozwiązaniem problemu utrzymania finansowania inicjatyw prozdrowotnych, ponieważ mogą generować przychody i jednocześnie oddziaływać społecznie ^[23].

Wnioski praktyczne dla organizacji pozarządowych

Poniższe wnioski stanowią syntezę autora opartą na omówionych badaniach i nie mają charakteru porady prawnej ani podatkowej:

• ustalić hierarchię celów – jasno określić, że przychody służą misji, a nie odwrotnie, co ogranicza ryzyko dryfu ^[17],
• mierzyć efekty społeczne i finansowe równolegle – oraz regularnie sprawdzać, czy wskaźniki nie pomijają istotnych grup interesariuszy ^[18],
• dbać o nadzór i tożsamość organizacji – przez rolę zarządu, politykę zatrudniania i wspólną kulturę pracy ^[17,19],
• uwzględniać kontekst lokalny – rozwiązania sprawdzone w innych krajach nie muszą działać w polskich warunkach prawnych i społecznych ^[13],
• ostrożnie komunikować wyniki SROI – podając założenia i ograniczenia metody ^[20].

Ograniczenia przeglądu

Artykuł ma charakter przeglądu narracyjnego, a nie systematycznego, i opiera się głównie na publikacjach anglojęzycznych oraz danych statystyki publicznej. Definicje przedsiębiorstwa społecznego różnią się między krajami, a dane GUS bywają aktualizowane, co ogranicza porównywalność. Część przywołanych opracowań to raporty instytucjonalne, a nie recenzowane badania empiryczne.

Podsumowanie

Czy biznes może rozwiązywać problemy społeczne? Dostępne badania pozwalają odpowiedzieć: może, pod warunkami. Przedsiębiorstwa społeczne, zwłaszcza integracji zawodowej, wykazują obiecujące efekty, ale ich udokumentowanie jest ograniczone, a największym zagrożeniem pozostaje dryf misji. Równie ważne są rzetelny pomiar oraz sprzyjające otoczenie instytucjonalne, którego budowę w Europie wspiera zalecenie Rady z 2023 r. ^[10].

Ta obserwacja jest zgodna z tym, co na co dzień widzimy w pracy Fundacji Lepszy Świat Jakuba Adamczyka. Fundacja działa w trzech obszarach: wspiera osoby w trudnej sytuacji życiowej, chroni środowisko i pomaga zwierzętom oraz rozwija edukację, przedsiębiorczość i coaching, tworząc warunki dla samodzielności i kreatywności. Wnioski z przeglądu wpisują się szczególnie w trzeci filar, ponieważ pokazują, że trwała zmiana społeczna wymaga jednoczesnego działania na kilku poziomach:

• wsparcia doraźnego – pomocy osobom, które znalazły się w potrzebie,
• edukacji i przedsiębiorczości – budowania umiejętności prowadzących do samodzielności,
• rzetelnego mierzenia efektów – aby wiedzieć, które działania rzeczywiście pomagają,
• ochrony środowiska i zwierząt – ponieważ dobrostan ludzi, zwierząt i przyrody jest ze sobą powiązany.

Bibliografia i źródła

1. Defourny, J., & Nyssens, M. (2010). Conceptions of social enterprise and social entrepreneurship in Europe and the United States: Convergences and divergences. Journal of Social Entrepreneurship, 1(1), 32–53. https://doi.org/10.1080/19420670903442053
2. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Czym jest ekonomia społeczna. Portal gov.pl. https://www.gov.pl/web/rodzina/ekonomia-spoleczna-i-solidarna-1
3. Battilana, J., & Lee, M. (2014). Advancing research on hybrid organizing – Insights from the study of social enterprises. Academy of Management Annals, 8(1), 397–441. https://doi.org/10.5465/19416520.2014.893615
4. Główny Urząd Statystyczny (2024). Podmioty ekonomii społecznej w 2023 r. Informacja sygnalna (z późniejszą aktualizacją danych o spółdzielniach). GUS, Warszawa. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/gospodarka-spoleczna-wolontariat/gospodarka-spoleczna-trzeci-sektor/podmioty-ekonomii-spolecznej-w-2023-r-,23,2.html
5. Główny Urząd Statystyczny (2026). Udział podmiotów ekonomii społecznej w świadczeniu usług społecznych w latach 2022–2024. Statystyki eksperymentalne, projekt „EStakada”. https://stat.gov.pl/statystyki-eksperymentalne/gospodarka-spoleczna/udzial-podmiotow-ekonomii-spolecznej-w-swiadczeniu-uslug-spolecznych-w-latach-2022-2024,9,1.html
6. Główny Urząd Statystyczny (2025). Działalność organizacji pozarządowych w 2024 r. Informacja sygnalna. GUS, Warszawa. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/gospodarka-spoleczna-wolontariat/gospodarka-spoleczna-trzeci-sektor/dzialalnosc-organizacji-pozarzadowych-w-2024-r-,3,11.html
7. Ustawa z dnia 5 sierpnia 2022 r. o ekonomii społecznej (Dz.U. 2022 poz. 1812).
8. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (2025). Informacja o funkcjonowaniu spółdzielni socjalnych. Opracowanie na podstawie danych KRS i GUS. https://www.zpp.pl/storage/library/2025-10/533a60c83b18bf5b9565ea6af4c4581b.pdf
9. Komisja Europejska (2021). Budowanie gospodarki służącej ludziom: plan działania na rzecz gospodarki społecznej. COM(2021) 778 final. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52021DC0778
10. Rada Unii Europejskiej (2023). Zalecenie Rady w sprawie rozwijania warunków ramowych dla gospodarki społecznej (przyjęte 27 listopada 2023 r.). Dokument ST 13287/2023. https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-13287-2023-INIT/en/pdf
11. Quilloy, K., Newman, A., & Pyman, A. (2024). Antecedents of the social impact of social enterprises: A systematic review and agenda for future research. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly. https://doi.org/10.1177/08997640231191794
12. Nuchian, S. i in. (2024). An investigation on social impact performance assessment of the social enterprises: Identification of an ideal social entrepreneurship model. Business Strategy & Development. https://doi.org/10.1002/bsd2.305
13. Spanuth, A. i in. (2024). Exploring social enterprise legitimacy within ecosystems from an institutional approach: A systematic literature review and research agenda. International Journal of Management Reviews. https://doi.org/10.1111/ijmr.12349
14. Do employment-focused social enterprises provide a pathway out of disadvantage? An evidence review (2019). Australian Policy Online. https://apo.org.au/node/251711
15. Centre for Social Impact (2019). Social Enterprise: A people-centred approach to employment services. https://assets.csi.edu.au/assets/research/Social-Enterprise-A-People-Centred-Approach-to-Employment-Services-Report.pdf
16. Perceptions of Health and Wellbeing Among Employees in a Work Integration Social Enterprise in Sweden (2023). Annals of Global Health. https://doi.org/10.5334/aogh.4065
17. Ebrahim, A., Battilana, J., & Mair, J. (2014). The governance of social enterprises: Mission drift and accountability challenges in hybrid organizations. Research in Organizational Behavior, 34, 81–100. https://doi.org/10.1016/j.riob.2014.09.001
18. Bruder, I. M. (2025). From mission drift to practice drift: Theorizing drift processes in social enterprises and beyond. Organization Studies. https://doi.org/10.1177/01708406251314591
19. Battilana, J., & Dorado, S. (2010). Building sustainable hybrid organizations: The case of commercial microfinance organizations. Academy of Management Journal, 53(6), 1419–1440. https://doi.org/10.5465/amj.2010.57318391
20. Corvo, L., Pastore, L., Manti, A., & Iannaci, D. (2022). The social return on investment model: a systematic literature review. Meditari Accountancy Research, 30(7). https://www.emerald.com/medar/article/30/7/49/282355/The-social-return-on-investment-model-a-systematic
21. Banke-Thomas, A. O., Madaj, B., Charles, A., & van den Broek, N. (2015). Social Return on Investment (SROI) methodology to account for value for money of public health interventions: a systematic review. BMC Public Health, 15, 582. https://doi.org/10.1186/s12889-015-1935-7
22. Resilience and sustainability of social enterprises: a systematic review and bibliometrics using PRISMA (2025). Cogent Business & Management. https://doi.org/10.1080/23311886.2025.2493777
23. Mission and money: A scoping review of social enterprise business models as a solution to sustaining health-promoting food and nutrition-based initiatives (2025). BMC Public Health. https://doi.org/10.1186/s12889-025-24891-7

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady prawnej, podatkowej ani finansowej. Przed podjęciem decyzji o formie prowadzenia działalności skonsultuj się z prawnikiem lub doradcą.