System kaucyjny i gospodarka obiegu zamkniętego opakowań – czy kaucja naprawdę ogranicza odpady?

Od 1 października 2025 r. w Polsce obowiązuje powszechny system kaucyjny na opakowania po napojach. Po pierwszym roku działania pojawiły się dane, które pozwalają ocenić jego skalę: według Ministerstwa Klimatu i Środowiska konsumenci zwrócili około 5 mld opakowań.^[1] Skala zwrotów nie przesądza jednak jeszcze o skuteczności środowiskowej. Niniejszy artykuł zestawia polskie dane z wynikami badań międzynarodowych i pokazuje, co system kaucyjny realnie zmienia w gospodarce odpadami opakowaniowymi, a czego – wbrew potocznym oczekiwaniom – nie zmienia.

Czym jest system kaucyjny i jak działa mechanizm zachęty

System kaucyjny polega na doliczeniu do ceny napoju zwrotnej opłaty (kaucji), którą konsument odzyskuje po oddaniu pustego opakowania do wyznaczonego punktu. W literaturze przedmiotu definiuje się go jako dopłatę do ceny produktu potencjalnie zanieczyszczającego środowisko, zwracaną wtedy, gdy zanieczyszczenia uniknięto dzięki zwrotowi opakowania.^[2] Teoretycznym fundamentem jest ekonomia środowiska: kaucja internalizuje koszt zaśmiecania i nadaje zużytemu opakowaniu wymierną wartość.^[4]

Przeglądy systematyczne wskazują trzy główne funkcje DRS: zwiększenie ilości i jakości zbieranego surowca oraz ograniczenie zaśmiecania, osiągnięcie wysokich poziomów zbiórki materiałów nadających się do recyklingu oraz przesunięcie kosztów zagospodarowania opakowań z gmin na producentów, zgodnie z zasadą rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP).^{[2, 5]} Systemy różnią się organizacją przepływów finansowych; Calabrese i współautorzy wyodrębnili cztery archetypy europejskich DRS, z których najpowszechniejszy opiera się na centralnym operatorze finansowanym głównie przez producentów.^[6]

Ramy prawne: od dyrektywy SUP do rozporządzenia PPWR

Podstawą prawną polskiego systemu jest unijna dyrektywa 2019/904 (SUP), która wymaga selektywnej zbiórki jednorazowych plastikowych butelek na napoje na poziomie 77% w 2025 r. i 90% w 2029 r.^[7] Rozporządzenie (UE) 2025/40 w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (PPWR) utrzymuje te cele i rozszerza obowiązek na metalowe pojemniki na napoje do 3 litrów. Zgodnie z art. 50 państwa członkowskie mają do 1 stycznia 2029 r. zapewnić działanie systemów kaucyjnych osiągających co najmniej 90% selektywnej zbiórki rocznie; z obowiązku wyłączono m.in. opakowania po winie, spirytusie i mleku.^{[8, 9]} Rozporządzenie przewiduje też mechanizm odstępstwa dla państw, które wykażą wysoką skuteczność zbiórki innymi metodami.^[2]

Tabela 1. Podstawowe parametry polskiego systemu kaucyjnego. Źródła: MKiŚ, Gov.pl, Portal Ochrony Środowiska.^{[1, 10, 11]}

Pierwszy rok w Polsce: co pokazują dane

Dane przedstawione przez resort klimatu po roku działania wskazują na bardzo szybki wzrost skali zwrotów. W kwietniu 2026 r. zwrócono około 480 mln opakowań miesięcznie, a obecnie miesięczna liczba zwrotów sięga około 900 mln.^[1] W całym kraju działa 65,5 tys. punktów zwrotu, w tym 23,5 tys. wyposażonych w automaty, które odpowiadają za około 90% wszystkich zwracanych opakowań. Blisko połowa punktów to małe sklepy (ok. 31 tys.), które przystąpiły do systemu dobrowolnie, mimo że ustawowy obowiązek dotyczy sklepów powyżej 200 m².^[1] Operatorzy – według resortu jest ich sześciu – działają na zasadzie not for profit.^[1]

Tabela 2. Kluczowe wskaźniki po pierwszym roku działania systemu. Źródło: MKiŚ (konferencja z 30 września 2026 r.).^[1]

Warto zachować ostrożność wobec danych ankietowych. Badanie wskazujące, że 93% Polaków przynajmniej raz zwróciło opakowanie objęte kaucją, opiera się na deklaracjach respondentów i nie zastępuje twardych danych o zwrotach.^[12] Branżowe podsumowania zwracają ponadto uwagę, że pospieszne uchwalenie przepisów pozostawiło luki interpretacyjne, które generują koszty po stronie handlu, logistyki i producentów.^[13]

Doświadczenia innych państw

Najlepiej udokumentowane są wyniki państw, w których DRS działa od lat. W zestawieniu opartym na danych OECD i Eurostatu zwrot opakowań wyniósł 97% w Niemczech, 92% na Litwie, 89% w Norwegii i 87% w Estonii.^[2] Niemiecki system obowiązuje od 2003 r.; norweski, według danych operatora cytowanych w przeglądzie Picuno i współautorów, podniósł zwrot butelek PET z 50% w 1999 r. do około 90% od 2009 r.^[2] Dane operatorów i dostawców technologii wskazują ponadto, że na Litwie zwrot wzrósł z poziomu poniżej 34% do około 92% w ciągu dwóch lat od wdrożenia systemu w 2016 r. – są to jednak źródła branżowe, a nie niezależne badania.^[3]

Tabela 3. Wybrane parametry europejskich systemów kaucyjnych. Źródło: Picuno i in. (2025), na podstawie danych OECD, Eurostatu i operatorów.^[2]

Autorzy przeglądu wskazują, że o poziomie zwrotu decyduje współgranie trzech czynników: wysokości kaucji, liczby punktów zwrotu w relacji do liczby mieszkańców oraz świadomości społecznej.^[2] W Norwegii dodatkowo stosuje się podatek zależny od poziomu zwrotu, niepobierany od podmiotów, które raportują zwrot powyżej 95%, co daje producentom bezpośredni bodziec do poprawy wyników.^{[2, 14]} Konsekwencją braku takich mechanizmów, zwłaszcza w systemach prowadzonych przez podmioty czerpiące zysk z niezwróconych kaucji, może być brak zainteresowania wysokim zwrotem; model not for profit ogranicza to ryzyko.^[2]

Co wiemy o efektach: odpady, zaśmiecenie i jakość surowca

Najnowsza analiza panelowa, obejmująca 27 państw UE i Norwegię w latach 1997–2023, wykazała, że obecność systemu kaucyjnego jest istotnie statystycznie powiązana z wyższym poziomem recyklingu opakowań z tworzyw sztucznych – średnio o około 7,1 pkt proc. (95% przedział ufności ok. 3,2–11,0 pkt proc.). Dla opakowań metalowych i szklanych oraz dla łącznego poziomu recyklingu wszystkich opakowań związku nie potwierdzono.^[4] Autorzy podkreślają, że wynik należy interpretować jako warunkowe powiązanie, a nie wyizolowany efekt przyczynowy, ponieważ państwa wprowadzające DRS zwykle równolegle rozwijają inne elementy gospodarki odpadami. Zauważają też, że sam efekt rzędu 7 pkt proc. nie wystarczy do osiągnięcia unijnego celu 90%, jeśli punkt wyjścia jest niski.^[4] Jednocześnie wyższa wartość kaucji była dodatnio powiązana z wynikami recyklingu plastiku.^[4]

Drugą dobrze udokumentowaną korzyścią jest jakość surowca. Badanie niemieckich strumieni PET wykazało wyższy poziom zanieczyszczeń polimerowych we frakcjach zbieranych w gospodarstwach domowych niż w systemie kaucyjnym, co sprzyja recyklingowi „butelka do butelki”.^{[2, 15]} W odniesieniu do zaśmiecenia OECD wskazuje, że w jurysdykcjach z DRS liczebność objętych kaucją przedmiotów w badaniach zaśmiecenia spadała według różnych badań o 40–90%.^[16] Należy jednak pamiętać, że przedział jest szeroki, a wyniki zależą od metodyki badań terenowych i warunków lokalnych.

Ograniczenia, koszty i niewiadome

Rzetelna ocena systemu kaucyjnego wymaga omówienia jego ograniczeń. Po pierwsze, w przeglądzie 143 przeanalizowanych prac Picuno i współautorzy ustalili, że żadne z badań naukowych nie oceniało specyficznie wyników środowiskowych formalnie wdrożonych systemów kaucyjnych w Europie; autorzy wskazują to jako istotną lukę badawczą.^[2] Analiza cyklu życia dla scenariusza wdrożenia DRS w Hiszpanii wykazała natomiast, że włączenie systemu do istniejącej gospodarki odpadami zwiększa wpływ w większości kategorii środowiskowych (z wyjątkiem wyczerpywania zasobów abiotycznych), głównie z powodu dodatkowego transportu.^[17] Bilans netto zależy więc od lokalnej logistyki.

Po drugie, system generuje koszty inwestycyjne i operacyjne. Szacowane nakłady początkowe wyniosły ok. 15 mln euro w Estonii (2005) i ok. 30 mln euro na Litwie (2016); kluczowym elementem są automaty, które obniżają koszty pracy i transportu oraz ograniczają nadużycia.^[2] Analizy ekonomiczne wskazują, że przy odpowiednio zaprojektowanym finansowaniu (opłaty producentów, przychody ze sprzedaży surowca, niezwrócone kaucje) system może się samofinansować, a rola niezwróconej kaucji maleje wraz ze wzrostem poziomu zwrotu.^{[2, 18]}

Po trzecie, kaucja działa „na końcu rury”. Badanie dotyczące opakowań szklanych wskazuje, że system kaucyjny wpływa na ilość zwracanego materiału, a nie na ilość opakowań wprowadzanych na rynek, zatem sam w sobie nie jest kluczowym czynnikiem zrównoważonej gospodarki opakowaniami szklanymi.^[19] Podobnie obecność DRS nie musi być bezpośrednio powiązana z ogólną efektywnością systemu gospodarki odpadami w kraju.^[20] W hierarchii postępowania z odpadami nadal najwyżej stoją zapobieganie powstawaniu odpadów i ponowne użycie. Resort klimatu wskazuje, że jedna butelka wielokrotnego użytku może zastąpić około 20 butelek jednorazowych.^[10]

• Skala bez pełnej oceny efektów – 5 mld zwrotów w rok to osiągnięcie logistyczne, ale poziom zbiórki wciąż wymaga potwierdzenia na pełnych danych rocznych,
• Zależność od wygody zwrotu – gęstość i dostępność punktów oraz automatów jest jednym z kluczowych czynników zwrotu,
• Niepewność bilansu środowiskowego – brak badań dla funkcjonujących systemów europejskich oraz zależność od transportu,
• Ryzyko przeniesienia uwagi – kaucja nie zastępuje ograniczania liczby opakowań jednorazowych i rozwoju systemów wielokrotnego użytku.

Wnioski i rekomendacje

Zgromadzone dowody pozwalają sformułować ostrożne wnioski. System kaucyjny jest skutecznym narzędziem podnoszenia poziomu selektywnej zbiórki oraz poprawy jakości surowca, zwłaszcza dla butelek PET; nie jest natomiast narzędziem ograniczania ilości wytwarzanych opakowań. Dotychczasowe doświadczenia wskazują, od czego zależy powodzenie:

• wygodna sieć zwrotu – dostępność punktów i automatów, także poza sklepami, na osiedlach i w przestrzeni publicznej (co zapowiada również resort),^{[1, 2]}
• odpowiednia wysokość kaucji w relacji do siły nabywczej oraz stabilność jej zasad,^{[2, 4]}
• przejrzystość i wiarygodność danych o wprowadzanych i zwracanych opakowaniach oraz niezależna weryfikacja,^[2]
• bodźce dla producentów i operatorów do osiągania wysokiego poziomu zbiórki (w Polsce – opłata produktowa za brakujące kilogramy opakowań),^[11]
• edukacja konsumencka – wyjaśnianie zasad, np. że paragon nie jest wymagany, a opakowania z czytelnym znakiem kaucji i kodem kreskowym nie powinny być zgniatane,^{[1, 2]}
• łączenie kaucji z prewencją i systemami wielokrotnego użytku – zgodnie z hierarchią postępowania z odpadami.^{[10, 19]}

Resort klimatu zapowiada kolejne zmiany, m.in. objęcie systemem małych szklanych butelek po alkoholu („małpek”) oraz wydłużenie ważności bonów z automatów z 30 do 90 dni; są to jednak zapowiedzi, które wymagają procesu legislacyjnego.^[1] Polskim doświadczeniom wdrożeniowym poświęcono już pierwsze analizy akademickie, a ich wnioski będą weryfikowane wraz z napływem danych.^{[21, 22]}

Rola organizacji pozarządowych i edukacji ekologicznej

Wyniki zbiórki zależą nie tylko od infrastruktury, lecz także od codziennych nawyków. Ten wniosek jest zbieżny z podejściem Fundacji Lepszy Świat Jakuba Adamczyka, która w ramach filaru II angażuje się w ochronę środowiska i promowanie zrównoważonego stylu życia. Skuteczne ograniczanie odpadów wymaga działania na kilku poziomach jednocześnie:

• edukacji – budowania świadomości, jak działa system kaucyjny i dlaczego zwrot opakowań ma znaczenie,
• ograniczania zaśmiecania – zaśmiecone środowisko szkodzi ludziom i zwierzętom, w tym dzikim,
• promowania ponownego użycia – wybierania opakowań wielokrotnego użytku tam, gdzie to możliwe,
• wsparcia społecznego – dbania o to, by rozwiązania środowiskowe były dostępne także dla osób starszych i mających utrudniony dostęp do punktów zwrotu.

Wspierając Fundację, pomagasz realizować działania edukacyjne i środowiskowe wpisane w jej statutowe cele.

Bibliografia i źródła

1. Ministerstwo Klimatu i Środowiska (2026). System kaucyjny po roku: 5 mld zwróconych opakowań (podsumowanie konferencji z 30 września 2026 r., relacja: ecoekonomia.pl). Dostępne: https://ecoekonomia.pl/system-kaucyjny-po-roku-5-mld-zwroconych-opakowan-rzad-chce-rozszerzyc-system-o-malpki/
2. Picuno, C., Gerassimidou, S., You, W., Martin, O., & Iacovidou, E. (2025). The potential of Deposit Refund Systems in closing the plastic beverage bottle loop: A review. Resources, Conservation & Recycling, 212, 107962. DOI: 10.1016/j.resconrec.2024.107962
3. TOMRA (2025). Deposit return schemes in Europe: their impact and future [źródło branżowe – dostawca technologii zbiórki]. Dostępne: https://www.tomra.com/reverse-vending/media-center/feature-articles/deposit-return-schemes-europe
4. Nikolić, R., & Južnik Rotar, L. (2026). The Effectiveness of Deposit–Refund Systems in Packaging Waste Management: A Panel Regression Analysis of EU Countries. Environments, 13(6), 342. DOI: 10.3390/environments13060342
5. Zhou, G., Gu, Y., Wu, Y., Gong, Y., Mu, X., Han, H., & Chang, T. (2020). A systematic review of the deposit-refund system for beverage packaging: Operating mode, key parameter and development trend. Journal of Cleaner Production, 251, 119660. DOI: 10.1016/j.jclepro.2019.119660
6. Calabrese, A., Costa, R., Levialdi Ghiron, N., Menichini, T., Miscoli, V., & Tiburzi, L. (2021). Operating modes and cost burdens for the European deposit-refund systems: A systematic approach for their analysis and design. Journal of Cleaner Production, 288, 125600. DOI: 10.1016/j.jclepro.2020.125600
7. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/904 z dnia 5 czerwca 2019 r. w sprawie ograniczenia wpływu niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko. Dz. Urz. UE L 155. Dostępne: https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2019/904/oj
8. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2025/40 z dnia 19 grudnia 2024 r. w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (PPWR). Dz. Urz. UE L 2025/40. Dostępne: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2025/40/oj
9. Packaging Europe (2026). France drops mandatory bottle deposit system in favour of voluntary schemes [w tym opis wymogów art. 50 PPWR]. Dostępne: https://packagingeurope.com/news/france-drops-mandatory-bottle-deposit-system-in-favour-of-voluntary-schemes/14706.article
10. Ministerstwo Klimatu i Środowiska. Deposit-refund system in Poland [opis założeń systemu]. Gov.pl. Dostępne: https://www.gov.pl/web/climate/deposit-refund-system-in-poland
11. Portal Ochrony Środowiska (2025). System kaucyjny od 1 stycznia 2026. Co się zmieni i jak rozpoznać opakowania objęte kaucją. Dostępne: https://portalochronysrodowiska.pl/odpady-i-bdo/system-kaucyjny-od-1-stycznia-2026.-co-sie-zmieni-i-jak-rozpoznac-opakowania-objete-kaucja-4348.html
12. Wirtualna Polska – Finanse (11 października 2026). Rok systemu kaucyjnego w Polsce. Tak go oceniamy [dane badania PBS / Indeks Adaptacji Kaucja.pl 2026]. Dostępne: https://finanse.wp.pl/rok-systemu-kaucyjnego-w-polsce-tak-go-oceniamy-7338801427204576a
13. Wiadomości Handlowe (2026). Obiecujący początek i nowe perspektywy. Podsumowanie systemu kaucyjnego po pierwszym roku. Dostępne: https://www.wiadomoscihandlowe.pl/opakowania-i-recykling/system-kaucyjny-i-rop/obiecujacy-poczatek-i-nowe-perspektywy-podsumowanie-systemu-kaucyjnego-po-pierwszym-roku-2538334
14. Numata, D. (2016). Policy mix in deposit-refund systems – From schemes in Finland and Norway. Waste Management, 52, 1–2. DOI: 10.1016/j.wasman.2016.05.003
15. Snell, H., Nassour, A., & Nelles, M. (2017). Qualitative comparison of polyethylene terephthalate flakes from various collection systems in Germany. Waste Management & Research, 35(2), 163–171. DOI: 10.1177/0734242X16686413
16. Laubinger, F., Brown, A., Dubois, M., & Börkey, P. (2022). Deposit-refund systems and the interplay with additional mandatory extended producer responsibility policies. OECD Environment Working Papers (ENV/WKP(2022)20). OECD Publishing, Paris. Dostępne: https://www.oecd.org/en/publications/deposit-refund-systems-and-the-interplay-with-additional-mandatory-extended-producer-responsibility-policies_a80f4b26-en.html
17. Abejón, R., Laso, J., Margallo, M., Aldaco, R., Blanca-Alcubilla, G., Bala, A., & Fullana-i-Palmer, P. (2020). Environmental impact assessment of the implementation of a Deposit-Refund System for packaging waste in Spain: a solution or an additional problem? Science of the Total Environment, 721, 137744. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2020.137744
18. Schneider, D. R., Tomić, T., & Raal, R. (2021). Economic viability of the deposit refund system for beverage packaging waste – identification of economic drivers and system modelling. Journal of Sustainable Development of Energy, Water and Environment Systems, 9(1). DOI: 10.13044/j.sdewes.d9.0386
19. Agnusdei, G. P., Gnoni, M. G., & Sgarbossa, F. (2022). Are deposit-refund systems effective in managing glass packaging? State of the art and future directions in Europe. Science of the Total Environment, 851, 158256. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2022.158256
20. Sidorczuk-Pietraszko, E., Piontek, W., & Larsson, A. (2025). Are deposit-return schemes an optimal solution for beverage container collection in the EU? An evidence review. Sustainability, 17(19), 8791. DOI: 10.3390/su17198791
21. Krzywda, D. (2022). Closing the loop – packaging waste management and the deposit system in Poland. Polish Journal of Management Studies, 26(2), 233–247. DOI: 10.17512/pjms.2022.26.2.14
22. Zarębski, A., Zarębska, J., & Marosek, K. (2024). Implementation of the deposit system in Poland as a tool for implementing the circular economy. Energies, 17(21), 5489. DOI: 10.3390/en17215489

Artykuł ma charakter edukacyjny i przedstawia stan wiedzy oraz dane dostępne na dzień 13 października 2026 r. Przepisy i wskaźniki systemu kaucyjnego mogą się zmieniać; aktualne zasady zwrotu opakowań i obowiązki podmiotów należy weryfikować w oficjalnych źródłach (Ministerstwo Klimatu i Środowiska, Gov.pl).